اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٣٦٤ - دليل دوم

١. امام باقر (ع) مى‌فرمايد:

من أفتى الناس برأية فقد دان‌الله بما لا يعلم و من دان‌الله بما لا يعلم فقد ضادّالله حيث احلّ و حرّم فبما لا يعلم.[١]

كسى كه براى مردم به رأى خود فتوا دهد چيزى را كه نمى‌داند دين اخذ كرده، و خدا را با آن عبادت مى‌كند، چنين كسى خودش را شريك خداوند در وضع شريعت و حلال و حرام براى بندگان خدا قرار داده است.

٢. امام صادق (ع) به عبدالرحمان‌بن حجّاج فرمود:

ايّاك و خصلتين ففيهما هلك من هلك ايّاك ان تفتى الناس برأيك و تديّن بما لا تعلم.[٢]

از دو خصلت، نفس خود را دوركن كه عدّه زيادى در اين دو به هلاكت رسيده‌اند: يكى اين كه به رأى خود براى مردم فتوا نده؛ دوم، چيزى را كه نمى‌دانى، از دين قرار مده [و معتقد نباش كه از دين است‌].

محمّدامين استرآبادى و شيخ‌حرّ عاملى، بر اين عقيده‌اند كه مراد از رأى، آن است كه مجتهد در فتوا دادن، به دليل ظنّى و اجتهاد، تمسّك مى‌كند.[٣]

مرحوم فيض آورده كه جمهور متأخّران مى‌گويند كه رأى، همان قياس است؛[٤] ولى رأى، اعمّ از قياس و اجتهادى است كه بين فقهاى متأخّر ما رايج و متعارف است.[٥]

مجتهدان نيز در پاسخ به استدلال به اين روايات گفته‌اند: اوّلًا: دلالت اين روايات بر آنچه گفته شد، قطعى نيست. لذا مرحوم مجلسى مى‌گويد: مراد از رأى، آن ظنونى‌

[١]. الكافى، ج ١، ص ٥٨، ح ١٧؛ وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ٢٥( باب عدم جواز القضاء و الحكم بالرأى و الاجتهاد و ...)، ح ١٢؛ الفصول المهمّة، ص ٥٣٥( باب عدم جواز العمل بشى‌ء من الاجتهادات الظنّية فى نفس الأحكام الشرعية)، ح ٣.

[٢]. الكافى، ج ١، ص ٤٢، ح ٢؛ الخصال، ج ١، ص ٥٢، ح ٦٦؛ وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ١٠، ح ٣؛ بحارالأنوار، ج ٢، ص ١١٤، ح ٦.

[٣]. الفوائد المدنية، ص ١٢٠؛ الفوائد الطوسية، ص ٤٠٨.

[٤]. كتاب الوافى، ج ١، ص ٢٥٦.

[٥]. همان، ج ١، ص ١٩٠.