اخباريگرى، تاريخ و عقايد - بهشتى، ابراهيم - الصفحة ٢٤٦ - اقسام دليل عقلى در احكام شرعى

٢. از اين گذشته، پيروان مكتب اجتهاد،[١] دلايل عقلى را از جهتى ديگر، به چند دسته تقسيم كرده‌اند. اصل اين دسته‌بندى، از محقّق حلّى است و ديگران يا آن را پذيرفته‌اند و يا قدرى تكميل كرده‌اند. محمّدامين استرآبادى كه از احياگران اخباريگرى است، دليل عقل را به همين روش، تقسيم كرده‌است.[٢] مرحوم مظفّر، اين دسته‌بندى را خام مى‌داند و برخى از انواع مندرج در آن را اساساً دليل عقلى نمى‌داند، مانند فحواى خطاب كه به گفته او، از ظواهر لفظى است و بايد در مباحث الفاظ و حجّيت ظواهر بيايد و نه در شمار دلايل عقلى.[٣]

بر اساس اين دسته‌بندى، دليل عقلى يا متوقّف بر خطاب شرعى هست و يا نيست، و هريك از اين دوقسم نيز به چند نوع تقسيم مى‌شوند، بدين شرح:

دسته اوّل: حكم عقلى‌اى كه توقّف بر خطاب شرعى دارد. دليل چنين حكمى، خود به سه قسم تقسيم مى‌شود:

١. لحن خطاب و سربسته سخن گفتن كه قرينه عقلى بر حذف لفظ داشته باشد.[٤]

٢. فحواى خطاب يا همان مفهوم موافق؛[٥]

[١]. ر. ك: المعتبر فى شرح المختصر، ج ١، ص ٣١- ٣٢؛ ذكرى الشيعة، ج ١، ص ٥٢- ٥٤؛ طريق استنباط الأحكام، ص ١٦- ١٧؛ مطارح الأنظار، ج ٢، ص ٣١٩؛ مناهج الأخبار فى شرح الإستبصار، ج ١، ص ٥؛ أعيان الشيعة، ج ١، ص ١٥٩.

[٢]. الفوائد المدنية، ص ١٦.

[٣]. اصول الفقه، مظفّر، ج ٢، ص ١٠٩- ١١٢.

[٤]. مانند حذف لفظ« لَهُ» و« ضَرَبَ» در اين كلام خداوند متعال: وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِب بّعَصَاك الْحَجَرَ فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً؛ هنگامى كه موسى براى قوم خود در پى آب برآمد، پس‌[ بدو] گفتيم:« با عصاى خود، بر آن تخته‌سنگ بزن». پس‌[ او هم زد، و] ناگهان، دوازده چشمه از آن جوشيدن گرفت( سوره بقره، آيه ٦٠).

[٥]. مثل اين دليل عقلى كه چون بر اساس آيه ٢٣ سوره اسراء: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍ‌، گفتنِ« افّ» خطاب به پدر و مادر جايز نيست، پس توهين و كتك زدن آنها سزاوارتر به عدم جواز است؛ هرچند در آيه، درباره اين موارد سخنى گفته نشده است.