نيست. در ميان آثار به‌جا مانده او، چه در عنوان و چه در محتوا، تصريحات و دلالت‌هاى روشنى بر مسلك اجتهاد پيداست و از اين رو، وى را يكى از مجتهدان اماميه شمرده‌اند.[١] تنها چيزى كه مى‌توان گفت، درجه ميانه‌اى از اخبارگرايى است كه آيت الله مرعشى نجفى، از آن به «مذاقى متوسط بين اصوليه و اخباريه» ياد كرده است.[٢] گرچه بر اساس قواعد تحليل تاريخى، حتى بر فرض كه او اخبارى خالص بوده باشد، برجسته كردن نقش يك نفر در چنين پديده‌هاى بزرگى، پذيرفتنى نيست.[٣]

چهار. موج بازانديشى و نص‌گرايى در جهان اسلام‌

سده هشتم و نهم هجرى را بايد دوره جريان‌ها و تحوّلات مهمّ فكرى و اعتقادى جهان اسلام به شمار آورد؛ جريان‌هايى كه هر كدام مدّعى نوعى احياگرى و بازانديشى دينى بودند. تشديد نص‌گرايى، واكنشى بود كه همزمان در ميان شيعيان و

اهل سنت پديدار شده بود.[٤] پيدايش سلفى‌گرى در ميان اهل سنّت،[٥] و گسترش شگفت‌انگيز تصوّف در اين دو سده، در همين فضا بايد بررسى شوند. چنين‌

[١]. مجالس المؤمنين، ج ١، ص ٥٨١؛ لؤلؤة البحرين، ص ١٦٧؛ خاتمة المستدرك، ج ١، ص ٣٣٨.

[٢]. عوالى اللئالى، مقدّمه آيةالله مرعشى نجفى، ج ١، ص ١١- ١٢.

[٣]. براى مطالعه نظريات مطرح در باره او، ر. ك: روضات الجنات، ج ٧، ص ٣٠ و ٣٣، ش ٥٩٤؛ الذريعة، ج ١٥، ص ٣٤٣، ش ٢١٩٢ و ج ١٧، ص ٢٤٠، ش ٧٤ و ج ١٨، ص ٢٩٩، ش ٢٠٦ و ج ٢٠، ص ١٣، ش ١٧٢٦؛ ادوار اجتهاد، ص ٣٣٨؛ كيهان انديشه، ش ١٣، ص ٢٠؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٧، ص ١٦٠؛ عوالى اللئالى، تحقيق مجتبى عراقى، ج ١، ص ١٠؛ عوالى اللئالى، مقدّمه آيت‌الله مرعشى نجفى، ج ١، ص ١١- ١٢؛ رياض العلماء، ج ٦، ص ١٤ و ج ٥، ص ٥٠؛ مجالس المؤمنين، ج ١، ص ٥٨١؛ لؤلؤة البحرين، ص ١٦٧؛ خاتمة المستدرك، ج ١، ص ٣٣٨؛ مقابس الأنوار، ص ١٤، الفوائد الرضوية، ص ٣٨٣؛ معجم مؤلّفى الشيعة، ص ١٥؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج ١٠، ص ٢٤٦؛ كاشفة الحال عن أحوال الإستدلال، ص ٢٣.

[٤]. پويايى فرهنگ و تمدّن اسلام و ايران، على اكبر ولايتى، ج ٣، ص ٢٧٦- ٢٧٧.

[٥]. ر. ك: قصّه ارباب معرفت، عبدالكريم سروش، ص ٤٠٤. در آن صفحات، توضيحات ارزشمندى درباره انواع احياگرى دينى و رهيافت‌هاى هركدام آمده و جنبه احياگرانه امام خمينى تحليل شده است.