ميرزا محمّدبن ابراهيم استرآبادى معروف به صاحب رجال، فقيه، محدّث و رجال‌نويس نامدارى كه به گفته معاصرش تفريشى (زنده در ١٠١٥ ق)، در علم رجال و روايت و تفسير، بالادستى نداشته است. وى نخست در نجف اشرف به شاگردى بزرگانى چون مقدّس اردبيلى و ظهيرالدين ميسى (م ١٠٣٢ ق) پرداخت. پس از درگذشت مقدّس اردبيلى، در مكّه معظّم مجاورت گزيد و مدفنش نيز در قبرستان معلّا نزديك قبر خديجه كبرا (عليهاالسلام) است. علامه‌مجلسى او را از تشرّف يافتگان به محضر امام زمان (عجّل‌الله تعالى فرجه الشريف) دانسته است.

از شاگردانِ به‌نام او، افزون بر دامادش محمّدامين استرآبادى، محمّدبن حسن فرزند شهيد ثانى (م ١٠٣٠ ق) است كه پس از شاگردى نزد پدر و نيز صاحب مدارك (م ١٠٠٩ ق)، ساكن هميشگى مكّه شد و پس از بهره‌مندى از مجالس درس ميرزامحمّد، افتخار مى‌كرد كه راه او را مى‌پيمايد.[١]

علامه‌مجلسى تأليفات او را «درنهايت متانت و سداد و راستى و درستى» دانسته است. از آن جمله: آيات الأحكام (حاشيه بر تهذيب الأحكام شيخ‌طوسى) و

سه دوره كتاب رجال‌[٢] به نام‌هاى توضيح المقال، تلخيص الأقوال، و منهج المقال،[٣] كه‌

[١]. روضات الجنات، ج ٧، ص ٣٧، ش ٥٩٦؛ طبقات أعلام الشيعة، ج ٥، ص ٤٩٧؛ نقد الرجال، ص ٣٢٤، ش ٥٨١؛ بحارالأنوار، ج ١، ص ٤١ و ج ١٠٧، ص ١٥٨؛ دايرة المعارف بزرگ اسلامى، ج ٨، ص ١٨١، رياض العلماء، ج ٥، ص ١١٦- ١١٧؛ لؤلؤة البحرين، ص ٨٢ و ١١٩- ١٢٠، روضات الجنات، ج ٧، ص ٣٧، الفوائد الرضوية، ص ٥٥٤؛ الفوائد المدنية، ص ١٧- ١٨ و ١٨٥؛ تنقيح المقال، ج ٣، ص ١٠٢، ش ١٠٥٤٦؛ طبقات أعلام الشيعة، ج ٥، ص ١٧٥، ٣٣١، ٣٧٥- ٣٧٦، ٣٩٨ و ٤٩٧؛ أمل الآمل، ج ٢، ص ٢٨١؛ ريحانة الأدب، ج ٣، ص ٣٦٤؛ دايرة المعارف تشيّع، ج ٢، ص ١٠٦؛ الذريعة، ج ٢٣، ص ١٩٨، ش ٨٦٢٠؛ منهج المقال، مؤسّسه آل‌البيت، ج ١، ص ٢٩- ٣٠، مقدّمه محقّق.

[٢]. وى به مناسبت همين كتاب، به« صاحب رجال» شهرت يافته است.

[٣]. ريحانة الأدب، ج ٣، ص ٣٦٤؛ الفوائد الرضوية، ص ٥٥٤؛ دايرة المعارف تشيّع، ج ٢، ص ١٠٦.