مجاهد گفت معنى آن است كه هركس كه نفسى بى‌گناه را بكشد چنان كه گفتيم همچنان باشد در باب عقاب و اثم و حرج كه همه مردمان را بكشته به نزديك مقتول كه كشنده همه مردمان مستحقّ دوزخ باشد او نيز مستحقّ دوزخ باشد.

سدّى گفت همچنان باشد كه همه مردمان را بكشته و [٢]به نزديك مقتول براى آن‌كه جهان او جان اوست چه [٣]او را جان نباشد جهان چه خواهد كردن از جانب او چنان است كه جهان همه مرده‌اند و مناسب اين قول از جهت معنى قول رسول است كه:

من مات فقد قامت قيامته، هركه بميرد [٤]قيامت او برخاست [٥]و قيامت آنگه برخيزد كه همۀ مردمان بميرند امّا از جهت او چنان است كه همه جهان مرده چون او زنده نيست.

زجّاج گفت معنى آن است كه او به مثابۀ آن‌كس است كه همۀ عالم را بكشته به معنى آن‌كه همۀ جهان خصم او باشند و همچنان كه مقتول خصومت او كند همه جهان دست با او يكى دارند چه طالب حق است.

ابو على گفت معنى آن است كه از روى گناه اثم آن [٦]بر او باشد براى آن‌كه او نهاد آن سنّت بد [٧]تا دگران به [٨]او اقتدا كنند [٩]بر اين قول مراد به ناس مقتولان به فتك باشند.

حسن و قتاده گفتند:اين بر سبيل مبالغت است در باب تعظيم قتل و اثم و حرج برآن و اين به قول مجاهد قريب است يعنى اگر همۀ آدميان را كشته باشى با تو بيش از آن نكنند كه به دوزخ برند تو را همچنين چون يك‌تن را بكشى با تو هم اين معامله كنند.

فَكَأَنَّمٰا قَتَلَ النّٰاسَ جَمِيعاً ،ابن زيد گفت معنى آن است كه اگر همۀ جهان

[١] .مر:يا.

[٢] .ديگر نسخه بدلها بجز مت:ندارد.

[٣] .وز:چون،تب،آج،لب،مر،لت:چو.

[٤] .مر:مرد،لت:بمرد.

[٥] .تب،لب،مر:برخواست.

[٦] .مر:او.

[٧] .مر+را.

[٨] .آج،لت:با.

[٩] .وز،تب،آج،مر،لت:كردند،لب:كردن.