شناختند بر [١]طريقه و اعتقاد خود و اين چيزها از روى حكم مردار است و به شرع بر او اين نام و حكم مى‌رانند و الّا اگر اين چيزها به او نكردندى از خنق [٢]و زدن و انداختن و سر و زدن ظاهر حال آن است[٣٦٤-پ]و بنمردندى و تذكيه [٣]رگهاى گلو بريدن باشد حيوانى را كه در او حيات بود و عرف يا شرع مطلق كرده باشد كشتن آن.و اصل كلمه ذكاء بود و هو التّمام فمن ذلك ذكاء السنّ،تمامه.و ذكاء الفهم، تمامه.قال الشّاعر:

يفضّله اذا اجتهدا عليها [٤] تمام السنّ منه و الذكاء
و منه الفرس المذكّي للقارح و فى المثل في حديث سبق داحس و الغبراء، جرى المذكّيات [٥]غلاب و ذكّيت النّار اذا اشعلتها [٦]و ذلك تمام ايقادها إِلاّٰ مٰا ذَكَّيْتُمْ ،يعنى ادركتم ذكاته على التّمام.

و قوله: وَ مٰا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ ،حكم ما آن است كه گفتيم و واو عطف است برآن انواع معدود و اگرچه استثنايى در ميانه [٧]افتاد اين نيز هم آن حكم دارد در اعراب و معنى و آنچه آن را بر نصابها كشته باشند و آن سنگهايى باشد كه ايشان نصب كردند و بداشتند در جاهليّت تا براى اصنام ذبايح [٨]برآن كشند و خونها بر [٩]ريزند.اين قول مجاهد است و ابن جريج و قتاده.

و بعضى دگر گفتند:نصب سنگهايى بود [١٠]كه ايشان كردند [١١]براى عبادت و آن سيصد و شصت سنگ بود و آن را اوثان خوانند و صنم آن بود كه مصوّر بود و صورت و نقش و هيئت و شكل آدمى دارد.قال الأعشى:

و لا النّصب المنصوب لا تنسكنّه لعاقبة و اللّٰه ربّك فاعبدا

[١] .مر:در.

[٢] .اساس،وز،مت:حق،با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٣] .اساس و مت:تزكيه،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٤] .مر:عليه.

[٥] .اساس و وز:مذكّات،با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٦] .اساس و وز:اشتعلتها،با توجّه به لب و مفهوم جمله تصحيح شد.

[٧] .مر:ميان.

[٨] .مر:ذبايحه.

[٩] .تب،آج،لب،مر،لت+او.

[١٠] .مر:سنگها بودى.

[١١] .وز،مر:كردندى.