بعضى دگر گفتند:مراد به شعاير معالم حرم است يعنى حرمت حرم نگاه داريد و آنچه شما را از آن نهى كردند در حرم،مكنى.[و حلال مداريد و اين قول سدّى است.ابن جريج گفت:مراد به شعاير معالم حج است و اركان و افعال و از مناسك] [١]حلال مداريد فروگذاشتن آن و ضايع كردن آن.

مجاهد گفت:شعائر اللّٰه صفاست و مروه و هدى و جز آن.

فرّاء گفت:سبب آن بود كه بسيارى از عرب سعى صفا و مروه از جمله مناسك حج نمى‌شمردند،خداى تعالى به اين آيت ايشان را اعلام كرد كه آن از مناسك است،و اين قول روايت كرده‌اند از باقر-عليه السّلام.

و بعضى دگر گفتند:شعاير علاماتى است كه نصب كرده‌اند بر اطراف حرم [٣٦٢-ر]تا فرق بود ميان حلّ و حرم.خداى تعالى مردمان را نهى كرد كه ازآنجا درگذرند و در مكّه شوند بى‌احرام.

زجّاج گفت و علىّ بن الحسين المغربىّ:مراد آن است كه حلال مداريد آن هدى كه آن را براى خانۀ خداى اشعار كرده‌اند [٢]كه برآن غارت كنيد.و اشعار هدى آن باشد كه كاردى در كوهان او زنند تا خون از او بيايد و آن خون در او مالند و نعلينى به خون ملطّخ و بر گردن او بندند تا هركه ببيند داند كه آن هدى است.و اصل كلمه اشعار بود و آن اعلام [٣]بود و شعار و علامت بود.و قال الكميت:

نقتّلهم جيلا فجيلا نراهم شعاير قربان بهم نتقرّب
و قوى‌ترين اين اقوال قول عطاست كه گفت:معالم شرع است از حلال و حرام براى آن‌كه عام‌تر است و جامع‌تر است فوايد را و واحد الشعائر شعيرة و هى فعيلة به معنى مفعوله من الإشعار و هى الإعلام. وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ،يعنى و لا تحلّوا الشّهر الحرام و ماه حرام نيز حلال مداريد [٤]قتال كردن و آن چهار ماه است.ذوالقعده و ذوالحجّه و محرم و رجب واحد فرد و ثلاثة سرد،اى متتابعة متوالية سه ماه پيوسته چنان كه بينى يك ماه مفرد [٥]و آن رجب است،اما آن ماه كه در اين آيت مراد است در او

[١] .اساس و مت:افتادگى دارد،از وز افزوده شد.

[٢] .لت:كرده باشند.

[٣] .مر:علامت.

[٤] .آج،لب:مدارى،مر:مرانيد.

[٥] .لت:فرد.