أحد سواء،كان غنيّا أو فقيرا،به آن ننگرد كه مرد توانگر باشد بر او گواهى ندهد به حق يا درويش باشد براى او ندهد گواهى به حق،براى آن‌كه ولىّ هر دو خداست و خداى به هر دو اولى‌تر است.و قوله: فَاللّٰهُ أَوْلىٰ بِهِمٰا ،و نگفت به،براى آن‌كه ولايت او بر هر دو هست از توانگر و درويش.

و بعضى دگر گفتند:براى آن‌كه جملۀ فقرا و اغنيا را خواست نه توانگرى را بعينه[يا درويشى را بعينه] [١]،و بعضى دگر گفتند:او به معنى واو است در اين آيت و بعضى دگر گفتند:چون هر دو در آيت مذكوراند،روا باشد تثنيه كنايت كردن، چنان كه: وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ[وٰاحِدٍ] [٢]مِنْهُمَا [٣].

و قوله: فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَوىٰ أَنْ تَعْدِلُوا ،در او چند وجه گفتند،يكى آن‌كه: فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَوىٰ في ان تعدلوا،متابعت[هوى] [٤]نكنى [٥]در آن‌كه عدل كنى [٦]يعنى در باب عدل و ترك عدل متابعت هواى خود مكنى بل متابعت رضاى خدا كنى.

قولى دگر آن است:هربا من ان تعدلوا در باب آن‌كه از عدل بگريزى [٧]او لئلاّ تعدلوا،كما قال تعالى: يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [٨]،و المعنى لئلاّ تضلّوا.

وجه سه‌ام [٩]آن است: فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَوىٰ لتعدلوا،متابعت هوا مكنى تا عدل كرده باشى [١٠]،و«لام»و«ان»متعاقب باشند،يقال:جئتك ان تكرمني و لتكرمني،و معنى آن‌كه [١١]به ترك هوا به عدل رسى،و اين قول زجّاج و فرّاء است.

و قوله: وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا ،و اگر مطل كنى [١٢]و در پيچى [١٣]يا اعراض كنى [١٤]و عدول.در او چند قول گفتند:يكى آن‌كه مراد به آيت حكّام و قضاتند،يعنى شما كه قاضيانى ميل مكنى على احد الخصمين و اعراض مكنى از خصم ديگر،و اين

[١] .اساس ندارد با توجّه به وز،تب،مر،لت و سياق عبارت افزوده شد.

[٢] .اساس ندارد با توجه به قرآن مجيد افزوده شد.

[٣] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ١٢.

[٤] .اساس:ندارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٥] .تب،مر:مكنيد.

[٦] .تب،مر:كنيد.

[٧] .تب،مر:بگريزند.

[٨] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ١٧٦.

[٩] .تب،مر:سيوم.

[١٠] .تب،مر:باشيد.

[١١] .آج،لب،مر،لت+به.

[١٤] [١٢] .تب،مر،لت:كنيد.

[١٣] .تب،مر،لت:در پيچيد.