پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٣٧ - تشكيلات حسبه و محتسب در حكومت اسلامى

بيش از حدّ بر مركب خود حمل كنند- و سبب ضايعاتى بر مركب يا اموال گردند-، و نيز دستور مى‌دهد ديوارهاى سست و خطرناك را ويران كنند، و هر چيزى كه ممكن است به رهگذران آسيب برساند از جادّه‌ها بردارند، و نسبت به مسأله تقلّب و تدليس در كسب و كار و پيمانه و وزن، نظارت كرده؛ و از هر گونه اجحاف و تعدّى جلوگيرى كنند.

اين امر در اصل از وظايف قاضى بود، ولى به خاطر اين كه قاضى عملًا نمى‌توانست همه اين كارها را انجام دهد آن را جدا ساخته و به صورت وظيفه مستقلّى در آوردند ....

رياست اين امر حتماً بايد بر عهده فرد صالح و موجّى مى‌بود؛ زيرا يك خدمت دينى محسوب مى‌شد (و بدون چنين موقعيّتى قادر بر انجام وظيفه نبود).

رئيس امور حسبه نيز نمايندگانى براى خود جهت رسيدگى به ساير مناطق تعيين مى‌كرد؛ او مى‌توانست هر روز در مساجد مهم بنشيند، و نايبان او در بازارها بر امور پيشه وران و صاحبان مشاغل مختلف نظارت كنند.

در مصر رئيس امور حسبه يك روز در مسجد جامع قاهره، و در روز ديگر در مسجد فسطاة جلوس مى‌نمود و نمايندگان خود را به كوچه و خيابانها مى‌فرستاد؛ تا بر وضع گوشت و مراكز طبخ غذا نظارت كنند، و نسبت به مقدار بارهايى كه بر چهارپايان حمل مى‌كردند، همچنين به كسى اجازه ندهند كه بيش از مقدار طاقت آنها بر آنها حمل كند، سقّاهاى آب را دستور مى‌دادند كه روى ظروف آب را بپوشانند، و مقدار ظرفيّت هرظرف آب را كه ٢٤ دلو بود رعايت كنند، و شلوارهاى زرد كوتاه براى حفظ بدن خود بپوشند، و به معلّمان مكتب ها و مدارس هشدار مى‌دادند كه كودكان محصّل را باضرب شديد مجازات نكنند، و در جاى خطرناك نزنند، و همچنين معلّمان توده مردم دستور مى‌دادند كه به آنها هشدار دهند از فريب فرزندان بپرهيزند.

و نيز محتسب بر امر اداره عيار (محل ضرب سكّه‌ها) نظارت مى‌كرد (تا سكّه‌هاى تقلّبى و خارج از عيار لازم نسازند).