پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٣٩ - تشكيلات حسبه و محتسب در حكومت اسلامى

در دايرة المعارف دهخدا، در بحث وظايف محتسب مى‌خوانيم: «وظيفه محتسب‌ اوّلًا نظارت بر اجراى مقرّرات مذهبى و منع از اعمال حرام بود و ثانياً نظارت بر صحّت جريان امور راجع به روابط عمومى افراد جامعه و رفاه حال و زندگى ايشان، و نيز از سدّ معبر و تنگ كردن راهها جلوگيرى مى‌كرد ....

همچنين بر پيمانه و وزن، و آنچه امروز بر عهده شهردارى ها است نظارت مى‌نمود، و اين كارها در اصل بر عهده قاضى بود ولى آن را شغل مستقلّى كردند تا قاضى شخصاً گرفتار اين امور نباشد». [١] و نيز درهمين كتاب وظايف محتسب را از كتاب مَعالِمُ الْقُرْبَةَ كه شايد جامع ترين كتابى باشد كه درباره احكام حسبه نوشته شده طىّ شرح مفصّلى نقل كرده، كه تقريباً نظارت بر تمام كسب و كارها و مسائل توليدى و خدماتى و تعليم و تربيتى را شامل مى‌شود.

از جمله آنها نظارت بر امور منكرات در كوچه‌ها و بازارها، و رسيدگى به صحّت وزن و پيمانه و امور نانوايان و بهداشت آنها و كشتار كنندگان و شرايط كشتار و گرمابه داران و پزشكان و آموزگاران و اذان گويان و خادمان مساجد، واعظان و اندرزگويان و نامه نويسان و همچنين نظارت بر كارهاى مربوط به تاجران، دريانوردان، معماران و بنّايان، دلّالان، صرّافان و زرگران و امثال آنها. [٢] در اينكه ميان مسأله‌ «حسبه» و «امر به معروف و نهى از منكر» چه تفاوتى است؟

در بعضى از كتب مانند الَاحْكامُ السُّلْطانيّة، تفاوت هاى زيادى شمرده شده كه بالغ بر نُه تفاوت مى‌شود [٣]، ولى در واقع همه آنها را مى‌توان در يك جمله خلاصه كرد و آن اينكه:

حسبه، شاخه حكومتى امر به معروف و نهى از منكر است كه در مواقع لزوم مى‌تواند، متوسّل به شدّت عمل شود، بنابراين محتسب از طرف حكومت نصب مى‌شود و اعوان و

[١]. لغتنامه دهخدا، ماده حسبه..

[٢]. همان مدرك ..

[٣]. الاحكام السّلطانيه، صفحه ٢٤٠ ..