فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٣٠٥

... إياك أن تضرب مسلماً أو يهودياً أو نصرانياً في درهم خراج أو تبيع دابة عمل في درهم فإنّا أمرنا أن نأخذ منهم العفو. (١٧)

مبادا، جهت گرفتن يك درهم خراج، شخص مسلمان يا يهودى يا مسيحى را كتك بزنى، يا براى اين منظور، حيوانى از آنان را بفروشى، همانا ما مأمورين فزون بر نيازهاى آنان را دريافت داريم.

يا از پيامبر گرامى اسلام (ص) نقل شده كه فرمود:

«من ظلم معاهداً أو كلّفه فوق طاقته فأنا حجيجه يوم القيامة.» (١٨)

كسى كه به كافر هم پيمانى ستم كند، يا بيش از توان بر او تكليف كند، من روز قيامت عليه او، احتجاج خواهم كرد.

على (ع) نيز در نامه‌اى كه به يكى از كارگزاران خود مى‌نويسد چنين مى‌فرمايد:

«واحفض للرعية جناحك و ابسط لهم وجهك و الن لهم جانبك واس بينهم في اللحظة والنظرة و الإشارة والتحية حتى لايطمع العظهاء في حيفك ولاييأس الضعفاء من عدلك». (١٩)

براى رعايا، بال و پر فروتنى بگستران و روايت را بگشا و پهلويت را نرم دار (مهربان و خوشرفتار باش) و در نگريستن به گوشه چشم و خيره نگاه كردن و اشاره كردن و درود گفتن بين ايشان يكسان رفتار كن، تا بزرگان در ستم كردن تو طمع نبندند و زيردستان از دادگرى تو نااميد نشوند.

همان گونه كه گذشت، حق در مسأله همان وجه پنجم است كه با توجه به شواهد و نشانه‌هاى بسيار، به هيچ روى، جاى انكار آن نيست. در زير به پاره‌اى از اين نشانه اشاره مى‌كنيم:

١. از متون و مصادر تاريخى به روشنى استفاده مى‌شود كه پيش از ظهور اسلام نيز، جزيه وجود داشته و چيزى نيست كه اسلام به خاطر هدفهاى خاص خود آن را گذارده باشد.