فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٢٤ - داد و ستد خردسالان درنگاه محقق اردبيلى محمد رحمانى

عن كسب الغلام الصغير الذيلايحسن صناعة بيده فانه ان لم‌يجد سرق. (٧٢)

سكونى از امام صادق(ع) نقل مى‌كند كه پيامبر(ص) از كاسبى كنيزان، بازداشته؛ زيرا اگر از راه كاسبى، چيزى‌نيابد، زنا مى‌كند، مگر كنيزى كه هنرى را بداند.

و نيز رسول اللّه‌(ص) از داد و ستد خردسالان پسر كه آشنايى با هنرى ندارند، بازداشته؛ زيرا اگر از راه داد و ستد به چيزى دست پيدا نكنند، دزدى مى‌كنند.

بى‌گمان اين روايت فرق مى‌گذارد ميان كنيز و پسر بچه كه با هنر و صنعتى آشنايى دارد در اين صورت، كاسبى از جمله خريد و فروش او صحيح است و ميان كنيز و پسر بچه‌اى كه‌به فن و هنرى آشنايى ندارد، در اين صورت داد و ستد او روا نيست.

بر اين استفاده ممكن است اشكال گردد كه وصف «عرفت‌بصنعة» و يا «لايحسن صناعة» دلالت بر مفهوم ندارد، تا اين تفصيل استفاده شود.

پاسخ:از اين شبهه جواب داده مى‌شود كه: گرچه در اصول‌بيان شده كه وصف مفهوم ندارد ولكن مقصود اين جمله، نفى مفهوم كلى است، ولى مفهوم جزئى، مورد پذيرش‌بسيارى از بزرگان علم اصول است.

اشكال ديگر كه ممكن است بر اين سخن بشود اين است كه: روايت در مورد كنيزان و بندگان است و نمى‌شود به غير آن دو، اين حكم را سريان بدهيم.

پاسخ:نخست اين كه غلام در روايت، به معناى خردسال است، نه به معناى بنده.

دوم اين كه: بر فرض معناى غلام مجمل باشد، كلمه صغيرهست.

سوم اين كه: مناسبت‌حكم و موضوع، اقتضا مى‌كند اين حكم اختصاص به بندگان و كنيزكان نداشته باشد.

پس دلالت اين روايت، بر درستى داد و ستد خردسال و اثر داشتن دست‌يازيهايش تمام است.

٢. «زرارة عن ابى‌جعفر عليه السلام قال: اذا اتى على الغلام عشر سنين فانه