مو شكافيها را در احراز عدالت و تعريف عدالت، درامام‌جماعت درست نمى‌شمارد و چنين سخت‌گيريها را عامل از دست دادن و محروم شدن از ثوابهاى بسيارى، چون ثواب‌جماعت و ... مى‌داند:

«كلّما كانوا يجدون جماعة كانوا يضلون جماعة من غير تفتيش و غير ذلك كمامرّ فانّه على ما يظهر لى ليس الامرصعبا و الشريعة السهلة دالّة عليه مع توقف الاُمور الكثيرة على العدالة و الثّواب العظيم و قد مرّ، فلاينبغى حملها بحيث‌لايوجد او يندر او فوت هذه السعادة من هذه الطائفة الناجية». (١٠)چنين تفسيرى نو از احتياط و نگاهى جديد و واقع بينانه به‌دين و نيازهاى و ويژگى و حالتهاى طبيعى انسان، هم انديشه‌هاى گذشته را در برداشت از احتياط، تصحيح كرد وهم روشى نو در استنباط فراروى فقه‌پژوهان‌گشود.

فقه معنوى

زير ساخت و مايه افكار و ديدگاههاى مقدّس اردبيلى نور،فرقان و بصيرتى است كه از تقوا، طهارت و ورع او، بر مى‌خيزد. اگر آفاقى نو در فقه گشود، اگر براهينى استوار برفروع فقهى افزود، اگر از قرآن سرفصلهاى نو در فقه احكام ارائه داد و اگر ديدى واقع بينانه و فطرت پسند داشت، همه و همه، در گرو اين است كه با طهارت روح و جان، سر به‌آستان قرآن ساييد و با نور و فرقان تقوا، كلام خدا را به‌تفسير، نشست و با شناخت و معرفت، به مكانت عترت به‌احاديث و گفته‌هاى آنان روى آورد و با عشق و

(٩)همان.
(١٠)همان، ج٣، ص ٢٤٩.