در باب واجب بودن كفّاره تخلّف نذر در روزه، چندين مطلب نو و برداشت جديد مى‌آورد. در باب قبله و اين كه چه اندازه روى برگرداندن به سمت راست يا چپ، نماز را باطل مى‌كند، كاوشى گسترده دارد و در پايان مى‌نويسد:

«فانّ المسالة من مشكلات الفنّ و لهذا طوّلنا فيها الكلام.» (١٧)

مكتب فقهى

در پيش، پاره‌اى از انديشه‌هاى فقهى او را ارائه داديم،نوآوريهاى او در روش اجتهاد، نگاه جامع و پيوسته او به منابع استنباط، دقتهاى خاص، نازك نگرى، موشكافى، روش آزاد و شجاعت فقاهتى او برجستگى ويژه‌اى به افكار و روش‌اجتهادى او مى‌دهد، به گونه‌اى كه او را صاحب سبك و مكتب، شمرده‌اند.

بزرگانى از فقها، پس از او راه و مكتب او را ادامه دادند كه‌آنان را «اتباع المقدس» نام نهاده‌اند. صاحب مدارك و محققّ سبزوارى كه هر دو از فقهاى نام‌آور شيعه‌اند، از شاگردان وپيروان مكتب او بوده و در دو كتاب «مدارك» و «كفاية الاحكام» از او به سلطان المحققين ياد كرده و از انديشه‌ها وروش فقاهتى‌اش بهره مى‌برند.

ديگر فقهاى پس از او نيز، در استنباط احكام، خود را از ديدگاهها و روش فقهى مقدّس، بى‌نياز نمى‌بينند، فاضلان و انديشه‌وران بسيارى مكانت فقهى او را بى‌بديل دانسته‌اند.

آرى بررسى، گردآورى و بازگويى مكتب فقهى مقدس ومحقق اردبيلى را جز كنگره‌اى عظيم آن هم، با شركت دههافقيه بزرگ، و فاضل روشن انديش و ارائه مقاله‌هاى علمى و دقيق، نشايد.

اميد است كه اين كار بزرگ، بازدهى پرمايه و مبارك براى‌حوزه‌هاى شيعه داشته باشد و پاس مكانت و مقام بلند او را به خوبى بدارد.

ان شاء اللّه

(١٧)همان.، ج٦، ص ١٩١.