بيان و ابلاغ پيام، نگاهى‌عصرى نشود هم در روش و هم در بيان و نگارش، در گوشه كتابخانه‌ها مدفون و فراموش مى‌شوند. بايسته است دانش‌مردان، دانش حوزه تخصّصى خود را در هر دوره‌اى با زبان و منطق روز به تفسير نشينند، فراوردها و دستاوردها ونيازهاى جديد را به آن علم عرضه دارند، كم و كاستى آن را در قالب و محتوا، بر طرف كنند.

محققّ اردبيلى در روزگار خود، چنين كرد. ديدگاههاى علامه حلى را، كه استوار كامل و جامع بود، متن كار خويش كرد، به آن ديدگاههاى جديدى افزود، جامه‌اى نو پوشاند، با استدلالهايى زمانه فهم و از اين راه، فقه را در روزگار خويش برفرازداشت. كار نو ديگر او، عرضه نيازهاى فقهى بر قرآن است. او، با اين كار هم تفسيرى نو از آيات احكام ارائه داد وهم بركات قرآن را در حوزه شريعت بر پيروان شرع و ريعت‌شناسان گشود و هم دهها نظريّه جديد در زمينه احكام‌فردى و اجتماعى اسلام، بر فرهنگ فقه افزود. بيش از سى فتواى نو و بى‌سابقه داد. در ولايت فقيه نكته‌هايى نو ازروايات باب ارائه مى‌دهد. او را خليفه، نائب امام مى‌داند و داراى همه اختيارها از امام.

«و لانّه قائم مقام الامام عليه السلام و نائب عنه كانّه بالاجماع‌و الاخبار مثل خبر عمر بن حنظلة، فجاز له ما جاز للامام الذّي هو اولى الناس من انفسهم.» (١٦)

در برخورد با حاكم جائر، دقايق و نازك بينيهايى با بهره‌ورى از روايات ارائه مى‌دهد و همين برداشتها، زير ساخت برخوردهايش با حاكمان زمان را مى‌سازد.

حفظ دين را در اين برخوردها، اصل قرار مى‌دهد و در پرتو آن، چهارچوب موضع‌گيرى عالم دينى و دين داران را در برابر حكومت، تعيين مى‌كند.

در معامله معاطاتى، پيش از او، نزديك به چهار دليل بود. او چندين دليل بر آن افزود.

با تجزيه احاديث و بررسى دقيق سند آنها افزون برديدگاههاى سودمندى در علم رجال و فقه الحديث، آفاق نوى را فراروى فقه‌پژوهان گشود. در مواردى كه احاديث‌متفاوت و ناسازگارى مانند ارث زوجه و... وجود دارد، كاوشى جدّى در فقه الحديث ارائه مى‌دهد.

(١٦)مجمع الفائدة و البرهان، ج٨، ص ١٦٠.