همه زمانهايى كه موضوع داراى شرط مذكور خود است، حمل شود. نكته ديگر اينكه گاهى در كتاب برهان، آن‌چه از اصطلاح «مقول بر كل» فهميده مى‌شود با آنچه از واژه «كلّى» فهميده مى‌شود تفاوت دارد: كلّى در كتاب برهان به محمولى گفته مى‌شود كه بر همه افراد در هر زمان و به صورت أوّلى حمل شود، و با وجود اين شرايط سه‌گانه است كه محمول را كلّى گويند. و به هر يك از دو نوع ذاتى (ذاتى باب ايساغوجى و ذاتى باب برهان) گاهى اوّلى و گاهى غير اوّلى گفته مى‌شود. اگر چيزى محمول بر همه افراد موضوع باشد مثل جنس و فصل و عرض لازم، فقط در صورتى اوّلى خوانده مى‌شود كه اولا بر شىء ديگرى اعم از موضوع حمل نشود تا به واسطه آن بر موضوع حمل شود. مثلا ما وقتى مى‌گوييم «هر انسانى جسم است» جسم براى انسان، اوّلى نيست براى اينكه جسم بر حيوان هم حمل مى‌شود و اين حمل بر حيوان، قبل از حمل بر انسان است و لذا حمل آن برحيوان متوقف بر اين نيست كه قبلا حمل بر انسان شده باشد، و حال آنكه جسم بر انسان حمل نمى‌شود مگر اينكه قبلا بر حيوان حمل شده باشد و چيزى كه حمل بر شيئى جداى از شىء ديگر بشود ولى براى آن ديگرى حمل نشود مگر اينكه بر شىء اوّل حمل شود، آن چيز براى شىء اول، اوّلى بوده، وجودش براى آن قبل از اين است كه براى شىء دوّم موجود باشد.

متن

و إذا تَعقّبْتَ أصنافَ ما يُقالُ أوّلا و قَبلُ، وجدتَها تَدخُلُ فى هذه الخاصّيةِ. كانَ بالطّبعِ أو بالعلّية أو بالمكانِ أو بالزّمانِ أو بالشَّرفِ أو غيرِ ذلك.

فَتَبيَّنَ أنّ كلَّ محمول على اعمَّ من الموضوع فهو محمولٌ على الأعمِ أولا، و على الموضوعِ ثانياً. و على هذا القياس إذا قلنا «كلُّ متساوى السّاقَينِ فزواياه الثَّلاثُ مساويةٌ لقائمتَينِ» فإنَّ ذلك مما يوجَد لغيرِ متساوى السّاقين من المثلَّثاتِ. فهو إذَن للمثلّثِ أوّلا، و لمتساوِى السّاقَين ثانياً.

ترجمه

و اگر مواردى را كه اوّلى و قبل خوانده مى‌شود مورد دقت قرار دهى مى‌بينى همگى در اين خاصيت (كه گفتيم) مشتركند، خواه اوّليت و تقدّم در اين موارد تقدم بالطبع باشد يا به عليّت، يا به مكان، يا به زمان يا به شرف و يا غير اينها.

‌