شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٩٣ - ـ حاصل سخن

فراتر رود. و معلوم است كه اين يك قرارداد است و الاّ در برهان و شرايط آن، چنين قيودى نداريم. خود شيخ در بسيارى از جاها مى‌فرمايد اگر محمولى فراتر از موضوع علم برود، ذاتى نخواهد بود و مربوط به آن علم نيست. امّا آيا مى‌توانيم بگوييم اگر محمول فراتر از موضوع علم شد، ديگر اصلا به درد برهان نمى‌خورد؟! خير. چون بالاخره آن محمول، مربوط به علم ديگرى مى‌شود و ممكن است كسى در آن علم، از راه همين محمول، يقين پيدا كند. پس اين شرط را نمى‌توان از شرايط برهان قرار داد كه محمول بايد ذاتىِ موضوع علم باشد و اگر محمولى اين‌چنين نبود بگوييم پس قياس مركب از آن مقدمات و محمولات، برهان نيست! البته ممكن است بگوييم در محدوده اين علم خاص، برهان نيست ولى در جاى خود و در علم مربوطْ برهان است. ولى به هر حال، حقيقت برهانْ يك امر نسبى نيست، و نيز عقلا ضرورتى ندارد كه در محدوده يك علم خاص مطرح شود. برهان آن است كه مقدماتش مفيد يقين به نتيجه باشند، حالْ اين محمولات و مقدمات، از هر علمى باشند، در ماهيّت برهانْ تأثيرى نخواهد داشت.