و امّا دليل اينكه در قضاياى برهانى، محمول بايستى ذاتىِ موضوع باشد چيست؟ شيخ در اول فصل مى‌فرمايد: اگر محمولاتِ مقدمات، ذاتى نباشند نمى‌توانند علت براى نتيجه شوند. امّا ايشان توضيحى نداده است كه مراد از عليّت چيست؟ شايد ابتدا به نظر رسد كه آنچه عليت دارد، اوسط است كه علتِ ثبوت اكبر در اصغر مى‌شود و اين، فقط در برهان لمّى صادق است. امّا شيخ تصريح مى‌كند كه لزوم ذاتى بودن محمول براى موضوع در مقدماتِ برهان، اختصاص به برهان لمّى ندارد بلكه در برهان انّى هم لازم است. پس معلوم مى‌شود مراد از عليّت، عليّت براى تصديق و علم به نتيجه است. يعنى مقدمات برهان بايد به گونه‌اى باشد كه عليّت براى علم به نتيجه داشته باشد. بايد ديد كه چگونه اين عليّتْ تحقّق مى‌يابد. اين عليّت اعم از عليت در اجزاء ماهيت است. اگر يك امرى دو تا لازم داشته باشد، اين لوازم هيچ‌يك جزء ذات موضوع نيستند امّا اگر يكى از لوازم بيّنِ موضوع باشد و ديگرى غير بيّن باشد، مى‌توانيم از يكى از اين‌دو لازم بر ديگرى استدلال كنيم مثلا فرض مى‌كنيم ضاحك براى انسان بيّن است، امّا متعجبٌ بيّن نيست، ولى متعجبٌ براى ضاحك بيّن است، در اينجا مى‌توانيم بگوييم: انسان ضاحك است و هر ضاحكى متعجب است، و نتيجه بگيريم كه هر انسانى متعجب است.

پس آنچه كه مشترك بين برهان انّ و لمّ است اين است كه بايد در مقدمات آنها، محمول براى موضوعش بيّن باشد. يعنى در هر برهانى بايد موضوع مقدمه طورى باشد كه ذاتاً محمول را به دنبال داشته باشد و هرگاه ما آن موضوع را درك مى‌كنيم، آن محمول را هم به صورت بيّن درك كنيم. با اين تحليل معناى عليّت، به بيّن بودن برمى‌گردد و معناى محمول ذاتى اين است كه معلولِ موضوع باشد و امّا در نتيجه برهان، لازم نيست كه محمول يعنى اكبر براى موضوع يعنى اصغر، بيّن باشد، بلكه به واسطه برهان، بيّن مى‌شود. لذا اين قيد كه در برهان بايد محمولِ نتيجه نيز براى موضوعش ذاتى باشد، با تحليل شيخ، ثابت نمى‌شود. يعنى دليل شيخ اقتضا ندارد كه محمول نتيجه نيز همانند محمول مقدمات، براى موضوع، ذاتى باشد. آنچه در برهانْ ضرورت دارد اين است كه مقدماتْ يقينى باشند و از تركيب آنها، علم به نتيجه حاصل گردد و اين همان است كه مى‌گوييم اوسط بايستى علتِ تصديق به نتيجه شود. و اما شرط ذاتى بودن، اماره و نشانه‌اى است براى اينكه ببينيم برهان درست است يا نه، يعنى آيا محمولات مقدماتْ بيّن هستند يا نه. سپس اين مطلب، با مطلب ديگرى خلط شده و گفته‌اند در علوم، بايستى

‌