مى‌شود؟ چون حد وسط در برهان لمى بايد علت باشد و علت در طبيعيات، يكى نيست بلكه چهارتاست و اين چهار علت، گاهى از هم جدا هستند و گاهى با همند. امّا در غير طبيعيات، دو علت بيشتر وجود ندارد. بنابراين، براهين لمّى به حسبِ موارد، فرق مى‌كنند. در مجردات مى‌توان برهان لمّى داشت كه فقط از علت فاعلى و غايى تشكيل مى‌يابد. امّا در طبيعيات و ماديات، بايد از چهار علت در برهان لمّى استفاده كرد و يا از علتى كه نماينده آنهاست، چنانكه گاهى علّت غايى مستلزم سه علّت ديگر است و ذكر آنْ نشان دهنده وجود دو علّت ديگر مى‌باشد. پس بايد توجه كنيم كه در برهان لمّى كه بيانگر عليّت و لميّتِ شىء است، كدام علت مى‌تواند جانشين همه علل باشد.

نكته ديگر اين است كه در برهان لمّى اگر بخواهيم ماده و صورت را اخذ كنيم و به عنوان حد وسط قرار دهيم، اين‌دو نمى‌توانند خارج از موضوع علم مورد بحث، باشند و از عوارض غريبه محسوب شوند، چرا كه ماده و صورت همواره از عوارض ذاتيه جسم يا نوعى از موضوعْ محسوب مى‌شوند و لذا برهانى كه از اين‌دو تشكيل مى‌شود، نمى‌تواند از علم ديگرى باشد و هيچ علم ديگرى هم نمى‌تواند چنين برهانى را اقامه كند. امّا اگر بخواهيم از فاعل و غايت استفاده كنيم مسئله فرق مى‌كند: اگر از فاعل و غايتِ طبيعى به عنوان حدّ وسط استفاده كنيم، ممكن است در خود علم بيان شود و خارج از علم طبيعى نباشد. امّا اگر بخواهيم از فاعل و غايتِ فوق طبيعى در برهان استفاده كنيم، اصلاً امكان ندارد در علم طبيعى بيان شوند، بلكه اين مفاهيم مربوط به فلسفه و الهيات است و لذا در علم طبيعى، غريبه محسوب مى‌شود. در اين گونه موارد است كه دو برهان مى‌توان اقامه كرد: يكى در علوم طبيعى، و يكى در علوم الهى و فلسفى. اگر در برهان فقط ماده و صورتِ طبيعى را ذكر كنيم، البته برهان تام نخواهد بود چون فاقد فاعل و غايت است و لذا مفيد يقين نخواهد بود، و نهايت اين است كه در حدّ برهان إنّى است و برهان لمّى متوقف بر علم بالاتر است. و اگر همه اسباب و عللِ يك شىء برگردد به صورت و يا اگر فاعل و غايت نيز مثل ماده و صورت، به علم طبيعى برگردد و در طبيعيات مطرح شود، مى‌توان در خود همان علم، برهانى تام اقامه كرد. از همين روست كه هرگز نمى‌توان برهان لمّى بر امور هندسى از غير هندسه اقامه كرد، چون علل و اسباب امور هندسى، در علم ديگرى وجود ندارد. حاصل آنكه: برهان بايد از مبادى و مقدمات مناسب تشكيل شود و اين مقدمات مناسب، گاهى در علم ديگرى بيان مى‌شود، چرا كه آن عوارض ذاتيه و آن علل، مربوط به علم ما فوق است و در علم مادون مطرح نمى‌شود. گاهى چنين مى‌پنداريم كه در يك

‌