و إمّا أنْ يكونَ ما هو مبدأٌ فى علم مسألةً فى علم آخرَ و هذا على وجهين: إمّا أنْ يكونَ العلمان مختلفَى الموضوعَين بالعموم و الخصوصِ فيُبيَّنُ شىءٌ فى علم أعلى و يؤخَذُ مبدأً فى علم أسفلَ، و هذا يكونُ مبدأً حقيقياً. أو يُبيّنُ شىءٌ فى علم أسفل و يُؤخَذُ مبدأً للعلمِ الأعلى، و هذا يكونُ مبدأً بالقياس إلينا. و إمّا أنْ يكونَ العِلمانِ غيرَ مختلفَيْنِ فى العمومِ و الخصوصِ، بل هُما مثلُ الحساب و الهندسة، فتُجعل مسائلُ أحدِهما مبادئَ لمسائل الآخَرِ، فإنَّ كثيراً مِن مبادئ المقالة العاشرة مِن «كتاب الأسطقسّات» عدديةٌ قد تُبرهَنُ عليها قَبلُ فى المقالاتِ العدديّة. و هذا لا يمكنُ إذا لَم يكُن بين العِلْمَينِ شركةٌ فى موضوع أو فى جنسِ موضوع.

و أمّا الشّركة فى المسائل فهى أنْ يكونَ المطلوبُ فيهما جميعاً محمولا لموضوع واحد، و إلاّ فلا شركة. و هذا أيضاً لا يُمكنُ أن يكونَ إلاّ مع اشتراك العِلميْنِ فى الموضوعِ.

ترجمه

و يا آنچه كه مبدأ براى يك علم است، در علم ديگر، مسئله است. و اين بر دو گونه است: يا دو علم مزبور از حيث موضوعْ مختلف بوده، نسبت بين موضوعاتشان عموم و خصوص مطلق است و در نتيجه مطلبى در علم أعلى اثبات مى‌شود و همان مطلب در علمِ پايين‌تر به عنوان مبدأ أخذ مى‌شود كه در اين صورت، اين مبدأ، مبدأ حقيقى است، يا مطلبى در علم پايين‌تر اثبات مى‌گردد و آنگاه مبدأ براى علم أعلى قرار مى‌گيرد كه اين، بلحاظ شناخت ما مبدأ است. گونه دوم اين است كه دو علم از حيث موضوعْ مختلف نبوده، نسبت آنها عام و خاص نباشد بلكه مثل حساب و هندسه باشند، كه مسائل يكى، مبادىِ مسائل ديگرى قرار مى‌گيرد: مثلا بسيارى از مبادى مقاله دهم از كتاب اسطقسات، عددى و مربوط به علم حساب است كه پيش‌تر در مقالاتِ عددى بر آنها برهان آورده مى‌شود. و اگر بين دو علم اشتراكى در موضوع و يا در جنس موضوع نباشد، چنين چيزى ممكن نيست.

و امّا شركت در مسائل به اين است كه آنچه در هر دو علم مطلوب است، از محمولاتِ موضوع واحدى باشد، در غير اين صورت شركت در مسائل معنى ندارد. و اين امر نيز ممكن نيست مگر با اشتراك دو علم در موضوع.

توضيح

آيا ممكن است چند علم در مسائلى با هم اشتراك داشته باشند؟ مسئله علم، قضيه‌اى است كه

‌