إمّا أن يكونُ المبدأ للواحدِ منهما أولا و للثّانى بَعدَه، مثلُ أنَّ الهندسةَ و علمَ المناظر، بل الحسابَ و علم الموسيقى، يشتركانِ فى هذا المبدأ. لكنّ الهندسةَ أعمّ موضوعاً من علمِ المناظر. فلذلك يكونُ لها هذا المبدأ أوّلا، و بعدَها للمناظر. و كذلك حالُ الحسابِ مِن الموسيقى.

ترجمه

از ديدگاه ديگرى مى‌گوييم: علوم مشترك، يا در مبادى اشتراك دارند، يا در موضوعات و يا در مسائل. و منظور ما از اشتراكِ در مبادى، اشتراك در مباديى كه شامل هر علمى مى‌شود نيست، بلكه منظورمان اشتراك در مباديى است كه شامل دسته خاصى از علوم مى‌گردد. مثل علوم رياضى كه همگى در اينكه «اشياء مساوى با شىء واحد، متساوى‌اند» اشتراك دارند. و اين شركت يا در رتبه واحد است مثل رتبه هندسه و حساب در مبدأ مشتركى كه ذكر آن گذشت. و يا مبدأ مورد نظر براى يكى در رتبه نخست و براى ديگرى در مرتبه دوم است. مثل اينكه هندسه و علم مناظر، بلكه حساب و موسيقى، در اصل مزبور مشتركند. ولى موضوع هندسه از موضوع علم مناظر، اعمّ است، و لذا اين اصل، اوّلا براى هندسه و ثانياً براى علم مناظر مبدئيت دارد، و همين‌طور است نسبتِ علم حساب با موسيقى.

توضيح

اشتراك علوم از حيث مبادى

اشتراك علوم يا در مبادى است، يا در موضوع و يا در مسائل. مراد از اشتراك در مبادى، مبادى عامّه نيست زيرا اين مبادى ـ كه همان بديهيات‌اند ـ در همه علوم مشتركند. بلكه مراد مبادى خاصه‌اى است كه چند علم در عرض هم از آنها استفاده مى‌كنند مثل اين مبدأ كه مى‌گويد: «چند چيز كه با شىء واحدى مساوى باشند، خودشان هم با هم مساوى‌اند» از اين مبدأ، هم در هندسه استفاده مى‌شود و هم در حساب. و استفاده هر دو، در عرض يكديگر است. امّا گاهى بين دو علم، نوعى عموم و خصوص و تقدّم و تأخر است، و لذا مبدأ خاص بايستى نخست در علم عام و مقدّم استفاده شود و سپس در علم خاص و متأخر مورد استفاده قرار گيرد مثل همين مبدأ، نسبت به علم حساب و علم موسيقى. چون موسيقى، تحتِ علم حساب قرار مى‌گيرد، لذا اين مبدأ اولا در علم حساب استفاده مى‌شود و ثانياً در علم موسيقى.

‌