موضوعاتُها من أعراضِها الذّاتية، جاز أن تكونَ محمولاتُها من جنس الموضوع و مِن أنواعه و فصولِه و أعراضه و أعراضِ أعراضِه و أجناسِ أعراض أخرى و فصولِها و ما يَجرى مجراها. و قد تكون محمولاتُ الصنفين من الموضوعات عوارضَ ذاتيةً للجنسِ كالمساواةِ فى علم الهندسة و العددِ، و عوارضَ ذاتيةً لما هو شبيه جنس كالقوةِ و الفعل فى العلم الطبيعى، فإنّ القوّةَ و الفعلَ من العوارضِ الخاصّة بالموجود. و المضادةُ أيضاً إذا استعملتْ فى العلم الطبيعى كانت من العوارضِ الخاصّة بجنسه. و إنّما لا تكون محمولة فى مسائل العلم الرّياضى لأنّ موضوعاتِ العلم الرياضى إمّا غيرُ متحركة و إمّا متشابهةُ الحركة لا مضادةَ فيها، و إنْ لم تتّفقْ حركاتُها من كلِّ جهة. و أمّا موضوعاتُ العلمِ الطّبيعى فمهيّأةٌ للتّغير بين الأضداد.

ترجمه

و اگر موضوعات در مطلوبات و مسائل علم، از موضوع آن علم باشد، محمولاتِ آنها، از عوارض ذاتيه موضوع و اجناس عوارض، و فصولِ عوارض، و اعراضِ عوارض آن خواهد بود. و اگر موضوعاتِ مسائل از اعراض ذاتيه موضوع باشند، ممكن است محمولاتشان از جنس موضوع و از انواع موضوع و فصول و اعراض و عوارض اعراضِ موضوع، و از اجناس و فصول عوارض ديگر و مانند آنها باشند. و گاهى محمولات هر دو صنفِ از موضوعات، عوارض ذاتيه جنس هستند مثل مساوات در علم هندسه و علم عدد، و نيز عوارض ذاتيه شبيه جنس هستند مثل قوه و فعل در علم طبيعيات: چرا كه قوه و فعل از عوارض خاصِ موجودند. و هم‌چنين مفهوم ضدّيت وقتى در علم طبيعيات به كار مى‌رود، از عوارض خاصه جنس موضوع است. و اينكه اين مفهوم (ضدّ) در مسائل علم طبيعى محمول واقع نمى‌شود از اين جهت است كه موضوعاتِ علم رياضى يا غير متحرك است و يا داراى حركت متشابه‌اند كه تضادى در آنها نيست، گر چه حركاتشان از هر جهت هماهنگ نيست. و امّا موضوعات علم طبيعى مستعدِ تغيّر در بين أضداد هستند.

توضيح

گاهى موضوع علم، نه خود جنس و فصل است و نه جنس و فصل دارد، مثل موجود كه موضوع فلسفه است و نه خودْ ماهيت جنسى و فصلى است، و نه جنس و فصل دارد. در اينجا

‌