شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٦٦ - ـ موضوعِ مسئله علم

آيا كُند شدن حركت به خاطر تخلّل سكون است؟ كه در اينجا كند شدن از عوارض بعضى حركات است نه همه. چون بعضى حركات داراى سرعت ثابت‌اند و هيچ‌گاه كند نمى‌شوند.

توضيح

مسائل يك علم گاهى به صورت قضيه حمليه است و گاهى به صورت قضيّه شرطيه و البته قضيه شرطيه هم قابل بازگشت به قضيه حمليه است. لذا شيخ حكم را در مورد قضيه حمليه بيان مى‌كند تا حكم قضيه شرطيه هم از آن معلوم گردد. قضيه حمليه مركب از موضوع و محمول است، و از اين رو، بحث در مسائلْ گاهى از جهت موضوعشان است و گاهى از جهت محمولشان. شيخ نخست از جهت موضوع بحث مى‌كند. ناگفته نماند كه مراد از قضيه مركبه در اينجا قضيه شرطيه است كه از چند قضيه حمليه تشكيل مى‌شود و مراد از قضيه بسيطه، قضيه حمليه است كه از چند قضيه تشكيل نمى‌شود بلكه فقط داراى موضوع و محمول است. و البته قضيه شرطيه مركبه، تابع قضيه حمليه بسيطه است.

ـ موضوعِ مسئله علم

موضوع مسائل يك علم گاهى عين موضوعِ آن علم است و يا نوعى و مصداقى از موضوع علم است. شيخ اين‌دو قسم را داخل در «جمله موضوع علم» مى‌داند. و گاهى موضوعِ مسئله، از اعراضِ ذاتيه موضوع است و شيخ اين را داخل در «جمله موضوع» نمى‌داند، بلكه خارج از موضوع مى‌شمارد.

   و امّا موضوع علم گاهى يك امر وحدانى است و گاهى امور كثيره‌اى است كه يك جامع مفهومى براى آنها لحاظ مى‌شود. مثلا جسم، مفهوم عامى است كه موضوع علم طبيعى محسوب مى‌شود، و در عين حال همين «جسم» موضوع مسئله هم هست. «هوا» يكى از اقسام و انواع جسم است و موضوع اين مسئله نيز هست كه آيا هوا طبيعتاً به سوى مركز خود يعنى سمتِ بالا ميل دارد يا نه؟ در گذشته مى‌گفتند: هوايى كه در زير آب محبوس شود (مثل هواى داخل شيشه زير آب) به اقتضاى ميل طبيعى اش به سوى بالا حركت مى‌كند.

متن

و لنقصدِ الآنَ ناحيةَ المحمولِ فنقولُ: إنّ المحمولَ فى المسألةِ ‌على أنّها مجهولةُ الإنيّة و