كقولنا «كل عدد زوج منقسمٌ بمتساويين» فالمنقسمُ بمتساويين خاصٌّ بجنسِ موضوعِ الزّوجِ. و إنْ قلنا «كلُّ عدد ينقسمُ بمتساويين فهو زوجٌ»، كان المحمولُ خاصّاً بنفس الموضوعِ. و أمّا إذا كانَ الموضوعُ فى المبدأ خارجاً عن موضوعِ الصّناعةِ أو أعمَّ منه; فهو مبدأ غيرُ خاصٍّ.

ترجمه

آن دسته از مبادى خاصه‌اى كه موضوع آنها، موضوعِ علم يا انواع موضوعاتِ علم يا اجزاء موضوعاتِ علم و يا از عوارض خاصه موضوعاتِ علم باشد، مبادى خاصِّ آن علم شمرده مى‌شوند، خواه محمولات اين مبادى، مخصوص موضوع علم باشند و خواه مخصوصِ موضوع نباشند بلكه از عوارض جنس موضوعِ علم باشند، مثل مساوات در مقدماتى از علم هندسه و حساب، گرچه به كارگيرى مساوات در هر صناعت، آن را به همان صناعت اختصاص مى‌دهد، چنانكه مساوى در هندسه، به معناى مساوىِ با مقدار است، و در علم عدد (حساب) به معناى مساوى با عدد است. و هر دو خاص همان صناعت‌اند. و مفهوم تضاد در مقدماتى از علم طبيعى و علم اخلاق نيز عيناً به همين صورت است. همان طور كه مساوات نه مخصوص موضوع هندسه است و نه مخصوص موضوع حساب، مفهوم تضاد نيز به موضوع علم طبيعى از آن جهت كه موضوع علم طبيعى است اختصاص ندارد و اعم شمردن محمولات بر اساس ظاهر است. و امّا اگر در مبادى محمول از عوارض ذاتيه بود و بر موضوع علم يا نوعِ موضوع يا جزء موضوع حمل مى‌شد، آن مبادى، خاص خواهند بود مثل اينكه مى‌گوييم: «هر عدد زوجى به دو متساوى تقسيم مى‌شود» در اينجا عنوان «منقسم به دو متساوى» مخصوصِ جنسِ موضوع زوج است. و اگر بگوييم «هر عددى كه به دو متساوى تقسيم شود زوج است» محمول مخصوص خود موضوع خواهد بود. و أمّا اگر موضوع در مبدأ، خارج از موضوعِ علم يا اعم از آن باشد اين مبدأ، خاص نخواهد بود.

توضيح

مسائل يك علم، آن قضايايى هستند كه محمولاتشان از عوارض ذاتيه موضوع علم و يا از عوارض ذاتيه انواعِ موضوع و يا از عوارض ذاتيه عوارضِ موضوع محسوب مى‌شوند. در فصول سابق شيخ فقط راجع به جنسِ موضوع و انواعِ موضوع سخن گفت و ما گفتيم كه بايد

‌