شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٥٣ - سؤال و جواب

فلان حكم را دارد. و اين فايده گرچه به طور مطلق منظور نظر برهانى نيست، امّا از جهتى در برهان سودمند است: چون اگر تحقق چيزى در عالم وجود ثابت شود به هرحال از دسترس برهان بدور نمى‌ماند تا اينكه كُنه لمّيّت آن را كشف كند.

   دومين فايده الزام خصم و مخاطب است هنگامى‌كه مسامحتاً مقدّمه را بپذيرد. و اين (البته) از شيوه برهان به دور است. چون برهانْ متوقف بر تسليم شدن خصم در برابر مقدمه نيست، بلكه متوقف بر اين است كه حق، مقدمه را بپذيرد و آن مقدمه ضروريه باشد. و مقدمه ‌به‌گونه‌اى كه در برهان منظور است ـ ضرورى نخواهد بود مگر اينكه محمولات مقدمات علاوه بر ضرورى بودن به يكى از دو وجه ذاتى باشند: چرا كه ضروريات مخصوص هر چيزى، يا اجناس و فصول آن است و يا عوارض ذاتىِ آن. و غير از اينها يا ضروريات غريبه‌اند و يا غير ضروريات، يعنى اعراضِ مطلق‌اند و از طريق اينها البته علّت و چرايى شىء به دست نمى‌آيد.

توضيح

كسى كه به نتيجه صادقى مى‌رسد و سپس متوجه مى‌شود كه مقدماتِ قياس كاذب بوده، در صدق نتيجه هم شك مى‌كند. همين‌طور كسى كه به نتيجه ضروريه رسيده، امّا مى‌فهمد كه مقدماتِ قياسش ضرورى نبوده‌اند، طبيعتاً در ضرورت نتيجه شك خواهد كرد.

   نكته‌اى كه در اينجا بايستى بدان توجه كرد اين است كه مقدمات كاذبْ ممكن است نتيجه صادق داشته باشند امّا عكس اين امر صحيح نيست، يعنى مقدمات صادق هيچ‌گاه نتيجه كاذب نخواهند داد. همين‌طور مقدمات ضرورى، هيچ‌گاه نتيجه غيرضرورى نمى‌دهند.

سؤال و جواب

ممكن است كسى بگويد: قياسى كه مقدماتش غيرضرورى و نتيجه‌اش ضرورى است، چه فايده‌اى دارد؟ شيخ مى‌فرمايد: فايده اين قياس، در جدل است. يعنى براى الزام خصم مفيد است. گاهى ما مى‌دانيم مطلبى فى حد نفسه صادق و ضرورى است و در مقام جدل مى‌خواهيم آن را از راه مقدمات غير صادق و يا غيرضرورى اثبات كنيم تا طرف مقابل را مجاب كنيم. فايده ديگرش اين است كه حداقل امكانِ ثبوت محمول براى موضوع را اثبات مى‌كند. گاهى