شرح برهان شفا - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٢ - وجوه سه گانه طبيعتِ كلّى

أنواعِه الّتى لها أسماءٌ ببيانات خاصّة. فإذا لم يُوجد الحكمُ لشىء أعمَّ منه لفقدانِ الإسم العامّ ظُنَّ أنّه أولىّ لكلّ واحد منها، و أنَّ الحكم منّا عليه كلىّ. مثالُه أن يُبرهَن فى المقادير أن المقاديرَ المتناسبةَ إذا بدّلتْ تكون متناسبة; و يُبرهنُ أيضاً فى الأعدادِ أن الأعدادَ المتناسبةَ إذا بُدِّلَت تكونُ متناسبةً، و قد يُبرهنُ فى كلِّ واحد منهما ببرهان آخَرَ. و لكن المُبرهَنُ عليه ليسَ أوّلياً لواحد منهما، بل هو أوّلىٌّ لكلّ كمّ، إلاّ أنّ إسمَ الكمّ لايوضَع فى صَناعةِ الحسابِ و لا فى صَناعة الهندسة، لأنَّ صناعةَ الحِساب يوضَع العددُ فيها على أنّه أعمّ جنس و لا يُتجاوَز، و صناعةَ الهَندَسة يوضَع فيها المقدارُ على أنَّه أعمُّ جنس و لا يُتجاوز. فكأَنَّ إسمَ الكمّ معدومٌ بحسب الصَناعتَين، و كأنَّه ليس فى إحدى الصّناعتَين للمعنى العامِّ إسمٌ، فيُظَن فى كلِّ صناعة أنَّ هذا العارض أَوّلىٌّ لموضوع صَناعته و هو فى الحقيقةِ أوّلىٌّ لجنسِ موضوعَىِ الصَّناعتَين. و كذلك هذا التبدّلُ متقررٌ فى الأزمانِ و فى النَغَم و فى الأقوالِ و فى غير ذلك ممّا هو كمٌّ بالذّاتِ أو ذو كمٍّ.

ترجمه

و امّا سبب سوّم، مربوط به شبهه سوم است شبهه‌اى كه يا ضرورت و يا خطا (مغالطه) شخص را در آن واقع مى‌سازد. امّا ضرورت در هنگامى است كه يك شىء كلىِ عام كه شامل انواع مختلف است، اسمى نداشته باشد در اين صورت حكم در هر يك از انواعش كه اسم معيّنى دارد با بيان خاصى تبيين مى‌شود. و چون به خاطر فقدانِ اسم عامّ، حكم بر چيزى اعم از هر نوع نمى‌شود، گمان مى‌رود كه حكم براى هر يك از انواع، اوّلى و كلّى است. مثلا در باب مقادير برهان اقامه مى‌شود كه مقادير متناسب، اگر جابجا شوند باز هم متناسب خواهند بود و هم‌چنين در باب اعداد برهان اقامه مى‌شود كه اعداد متناسب هرگاه جابجا شوند باز هم متناسب خواهند بود(١) و در هر يك از اين‌دو مطلب مربوط به مقدار و عددْ برهان خاصّى آورده مى‌شود. و امّا هيچكدام از آنها براى هيچ‌يك از اين‌دو (مقدار و عدد) اوّلى نيست، بلكه براى «كميت» اوّلى است. الاّ اينكه اسم كم نه در علم حساب مطرح مى‌شود و نه در علم هندسه. چون در علم حساب «عدد» عامترين موضوع قرار مى‌گيرد و از آن تجاوز نمى‌شود. و در صناعت هندسه نيز «مقدار» به عنوان جنس اعم موضوع قرار مى‌گيرد و از آن تجاوز نمى‌شود.