اَبوطُفِيْل، عامر بن واثل‌ـة بن عبدالله بن عمير (يا عمرو) بن جابر ابن حميس (جخش) بن جُدَي (جُرَي) بن سعد بن ليث كناني (٣ـ پس از ١٠٠ق/ ٦٢٤ ـ ٧١٨ م)، صحابي پيامبر، شاعر و از ياران برجستة امامان شيعه، او در سال جنگ احد زاده شد و ٨ سال آخر زندگاني پيامبر (ص) را درك كرد (بخاري، ٣(٢)/٤٤٦؛ ابن تغري بردي، ١/٢٤٣؛ ابن قتيبه، ٣٤١؛ ابن حبان، ٣/٢٩١؛ ابوالسحاق شيرازي، ٥٣؛ ابن حجر، ٣/٨٢). ابوطفيل در زمان حذيق‌ـة بن يمان به كوفه و سپس به مداين رفت. وي مدتها در مصاحبت علي بن ابي طالب (ع) مي زيست و از ياران بسيار صالح و وفادار او و از كساني بود كه از آن حضرت كسب علم مي كردند. در تمام جنگهاي اميرالمؤمنين علي (ع) شركت داشت (يعقوبي، ٢/٢١٣ ـ ٢١٤؛ ابن قتيبه،‌ همانجا؛ ابن عبدالبر، ٤/١٦٩٦؛ خطيب، ١/١٩٨). بعد از شهادت علي (ع) به مكه بازگشت و تا آخر عمر همانجا مقيم شد (خطيب، ابن عبدالبر، همانجاها).
ابوطفيل احاديث معدودي از رسول اكرم (ص) (ابن عدي، ٥/١٧٤١؛ ابن عبدالبر، ٢/٧٩٩) و احاديث فراواني از اصحاب بزرگ پيامبر مانند خديجه، معاذبن جبل و ابن مسعود (ابن حجر، همانجا) و نيز امام علي و امام حسن مجتبي و امام سجاد (ع) روايت كرده است. همچنين به موجب خبري كه در اصول كافي آمده، از حضرت باقر (ع) و نيز به استناد خبري كه در علل الشرايع قيد شده، از حضرت صادق (ع) حديث نقل كرده است كه بديهي است روايات او از امام جعفر صادق (ع) پيش از امامت او و در دوران امامت امام باقر (ع) بوده است (كاظمي، ٢/٤).
در ٦٥ق/٦٨٥ م ابن زبير از محمد بن حنفيه بيعت خواست، چون او از بيعت خودداري كرد، ابن زبير او را به همراه عده اي از يارانش، از آن جمله ابوطفيل، در شعب بني هاشم به زندان انداخت. ابوطفيل تا قيامت مختار بن ابي عبيد ثقفي در زندان بود (خليفه، ١/٣٣٠). پس از آن در قيام مختار به خوانخواهي حسين بن علي (ع) شركت كرد و پرچمدار سپاه او بود (ابن قتيبه ها، همانجا؛ نيز نك‌ : ابن كثير، ٩/١٩٩). او را به سبب شركت در قيام مختار ثقفي،‌ كيساني دانسته اند (طوسي، ٩٥)،‌ اما شركت او در اين قيام دليلي بر كيساني بودن او نمي تواند باشد (براي تفصيل، نك‌ : قاضي، ٣٠٩ ـ ٣١١).
ابوطفيل چنانكه خود در مجلس معاويه گفته، در واقعة قتل عثمان حاضر بوده، ولي در آن شركت نداشته است (بلاذري، ٤/٩٢) و هم نزد او، بر دوستي خلل ناپذير خود نسبت به علي(ع) تأكيد كرده است (ابوالفرج، ١٣/١٦٧). او و فرزندش طفيل، در قيامي كه عبدالرحمن ابن اشعت بر ضد حجاج آغاز كرده بود، شركت داشتند و در جنگي كه در محرم ٨٢ ميان آن دو درگرفت، پسرش طفيل كشته شد و ابوطفيل در رثاي او شعري سرود (ابن اثير، ٤/٤٦ـ ٤٦٢، ٤٦٧ـ ٤٦٨).
ابوطفيل مردي سخنور و فصيح بود. نمونه اي از سخنان او را كه در مجلس معاويه بيان اشته، آورده اند (نك‌ : ابن قتيبه، همانجا؛ تستري، ٥/٢٠١ـ ٢٠٢). شعر او مانند اشعار عهد جاهلي منسجم و حماسي و غالباً در مفاخره و رثاست و نمونه هايي از آن به طور پراكنده در منابع ادبي آنده است (مرزباني، ٢٥ـ ٢٧؛ ابوالفرج، ١٣/١٦٧ـ ١٦٩؛ امين، ٧/٤٠٨). ظاهراً ديوان او را كه كوچك است يك محقق آلماني همراه با ديوان طرماح به طبع رسانيده و آنگاه كرنكو هر دو را به انگليسي ترجمه كرده است (آقا بزرگ، ٩(١)/٤٣). عبدالعزيزبن يحيي جلودي (د٣٠٢ق/٩١٤م) كتابي به نام اخبار ابي الطفيل، دربارة سرگذشت او تأليف كرده (GAS, II/٤١٢؛ آقابزرگ، ١/٣١٧) كه طيب عشاش تونسي اين اثر و اشعار او را در ٣٧ صفحه در حوليات جامع‌ـة التونسيه در ١٩٧٣ ن به چاپ رسانيده است (زركلي، ٣/٢٥٦).
مآخذ: آقابزرگ، الذري‌ـعة؛ ابن اثير، الكامل؛ ابن تعزي بردي، النجوم؛ ابن حبان، محمد، كتاب الثقات، حيدرآباد دكن، ١٣٩٧ق/١٩٧٧ م؛ ابن حجر عسقلاني، احمد بن علي، تهذيب التهذيب، حيدرآباد دكن، ١٣٢٦ ق؛ ابن عبدالبر، يوسف بن عبدالله، الاستيعاب في معرف‌ـة الاصحاب، به كوشش علي محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٠ ق/١٩٦٠ م؛ ابن عدي جرجاني، عبدالله، الكامل في ضعفاء الرجل، بيروت، ١٤٠٥ ق/١٩٨٥م؛ ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛ ابن كثير، البداي‌ـة؛ ابواسحاق شيرازي، طبقات الفقها، به كوشش احسان عباس، بيرون، ١٤٠٠ ق/١٩٧٩م؛ ابوالفرج اصفهاني، الاغاني، بولاق، ١٢٨٥ ق؛ امين، محسن، اعيان الشيع‌ـة، به كوشش حسن امين، بيروت، ١٤٠٣ ق/١٩٨٣ م؛ بخاري، محمد بن اسماعيل، التاريخ الكبير، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ ق/١٩٧٠ م؛ بلاذري، احمد بن يحيي، انساب الاشراف، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٤٠٠ ق/١٩٧٩ م؛ تستري، محمد تقي، قاموس الرجال، تهران، ١٣٨٢ ق/ ١٩٦٢ م؛ خطيب بغدادي، احمد بن علي، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛ خليف‌ـة بن خياط، تاريخ، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٧ م؛ زركلي، اعلام؛ طوسي، محمد بن حسن، اختيار معرف‌ـة الرجل، به كوشش حسن مصطفوي، مشهد، ١٣٤٨ ش؛ قاضي، وداد، الكيسانيّ‌ـة في التاريخ و الأدب، بيروت، ١٩٧٤ م؛ كاظمي، عبدالنبي، تكمل‌ـة الرجال، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، مطبع‌ـة الآداب: مرزباني، محمد بن عمران، اخبار شعراء الشيع‌ـة،‌ تلخيص محسن امين، به كوشش محمد هادي اميني، نجف، ١٣٨٨ق/١٩٦٨ م؛ يعقوبي، احمد بن اسحاق، تاريخ، بيروت، دار صادر؛‌ نيز: GAS.
ابوالحسن ديانت