اَبوسَعيدِ يَماني، فضل بن عيسي (د ميان ٤٢١ ـ ٤٣٠ ق/١٠٣٠ ـ ١٠٣٩م)، پزشك و منجم، آگاهي ما از زندگي و احوال او بسيار اندك است. تنها مي دانيم كه در بصره اقامت داشته، نزد ابوالفرج بن طيب دانش آموخته و در دولت آل بويه به مقام و منزلتي عالي رسيده است (قفطي، ٤٠٧؛ ابن ابي اصيبعه، ١/٢٤٠). از مقال‌ـة في القوي الطبيعي‌ـة كه ابن سينا خطاب به وي نوشته (همو، ٢/١٩)، چنين برمي آيد كه وي در عصر خود چهره اي شناخته شده بوده و با برخي از دانشمندان آن دوره آشنايي يا مراودة علمي داشته است. مؤلفان نامة دانشوران او را معاصر ايراهيم بن سنان نرياضي دان (د ٣٣٥ق/ ٩٤٧م) دانسته و در روايتي مبسوط شرح داده اند كه چگونه ابوسعيد به پيشنهاد ابراهيم بن سنان و به امر مستكفي (حك‌ ٣٣٣ ـ ٣٣٤ق) يا مطيع (حك‌ ٣٣٤ ـ ٣٦٣ ق) از بصره به بغداد دعوت شده و عهده دار امتحان اطباي آن شهر گرديده بود (٦/٢ ـ ٣). منشأ اين روايت دانسته نيست، با اينهمه غالب منابع متأخر با بي توجهي، روايت مزبور را به همان صورت نقل كرده اند (مثلاً فيلسوف، الدوله، ١/١١٨ ـ ١١٩؛ امين الورد، ٦٨؛ نعم آبادي، ٦٨٤ ـ ٦٨٥؛ لغت نامه، ٣/٥١٦ ـ ٥١٧).
مهم ترين آثار شناختة شدة ابوسعيد يمامي بدين قرار است: شرح فصول بقراط، در دو جلد؛ شرح مسائل حنين؛ مقال‌ـة في امتحان الاطباء و كيفي‌ـة التمييز بين طبقاتهم. هيچ يك از اين آثار امروزه در دست نيست، اما نامة دانشوران گزيدة مختصري از ترجمة فارسي رسالة امتحان الاطباء را كه مأخذ و مترجم آن شناخته نيست، آورده است (٦/٨ ـ ١٧). كتابها و رساله هاي ديگري نيز به ابوسعيد منسوب است كه نام و مشخصات كامل آنها در دست نيست.
مآخذ: ابن ابي اصيبعه، احمد بن قاسم، عيون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، بولاق، ١٢٩٩ق/ ١٨٨٢م؛ امين الورد، باقر، معجم العلماء العرب، به كوشش كوركيس عواد، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ فيلسوف الدوله، عبدالحسين خان ركن الحكما، مطرح الانظار، تبريز، ١٣٣٤ ش؛ قفطي، علي بن يوسف، تاريخ الحكماء، به كوشش يوليوس ليپرت، لايپزيگ، ١٩٠٣ م؛ لغت نامة دهخدا؛ نامة دانشوران ناصري، قم، دارالفكر؛ نجم آبادي، محمود، تاريخ طب در ايران پس از اسلام، تهران، ١٣٥٣ ش.
بخش علوم