- (اصطلاح كلامى) اصحاب ابو الخطاب محمد بن ابو زينب الاسدى الاجدع را گويند كه بشدت به ابى عبد الله جعفر بن محمد الصادق تعلق خاطر داشت و چون حضرتش بعلت غلو او درباره امامت ايشان او را نفى كرد، او امامت را مربوط بخود دانست و خود را امام خواند. سپس ائمه را انبياء خواند و سپس خدا خواند ...

عقيده‌اش درباره امام صادق و پدرانش تا آنجا بود كه قائل بالوهيت آنان شد و نيز آنان را انبياء خدا خواند.

(از ملل و نحل شهرستانى ص ٨٤- ٨٥ و مختصر الفرق ص ١٣٥، ١٥٥)

خَطّ

- نهايت سطح را خط گويند و آن يا مستقيم است و يا منحنى و يا مستدير است.

(از شفا ج ١ ص ١٢٧- تفسير ص ٥٣٩)

خَطّ إستواء

- (اصطلاح هيوى) و خط و خط استواء عبارت از دايره عظيمه بود كه سطح آن عمود بر محورين بود و كره را بدو نيم كند. نيمى شمالى و نيمى ديگر جنوبى.

اين خط به سيصد و شصت درجه متساوى بخش شده است كه هر پانزده درجه آن يك ساعت زمانى بود و بهمين درجات طول را اعتبار كنند يعنى از صفر درجه تا ١٨٠ درجه بطرف مشرق يا مغرب.

(از رياض المنجمين ص ٣٣) ابو ريحان گويد:

اين خط از سوى مشرق اندر آيد بدرياى چين و هند، و بر چند جزيره گذرد از جزيرهاش. چون از حد زنگيان بگذرد بدشت و بيابان سياهان اوفتد، آنك از ايشان خادمان جلب كنند. و زآنجاا بمغرب رسد و ببحر محيط اندر آيد. و آن كس كه او را آرامگاه بر اين خط است، نزديك او شب و روز هميشه راست باشد و هر دو قطب شمال و جنوب بر افق او بود، نه برتر و نه فروتر. و مدارات و سطحهاى ايشان بر افق قائم باشند و بهيچ سو نگرايند. و آفتاب بر سر او بسالى دو بار بگذرد، آنگه كه بر حمل باشد و بسر ميزان. و سپس آن سوى شمال از وى ميل كند همچندان كه سوى جنوب از وى ميل كند. و او را خط استوا و خط اعتدال بدان نام كردند كه شب و روزش راستند و بر يك مقدار معتدل ميانه و بس.

فاما بعضى مردمان گمانى برند بر او كه طبع و مزاج او معتدل است، آن خطاست.

و گواهى بر خلاف اين گمان آنست كه همى‌بينى از سوختگى مردمانش، و آنك بايشان نزديك است، هم بلون و هم بموى و هم بخلقت ناهموار و هم بخرد كوتاه.

و كى تواند بودن اعتدال بجايى كه آفتاب مغز سر مردمانش را از زير همى‌جوشاند.

تا چون از سمت الرأس ميل كند بدان دو وقت كه ما آن را تابستان و زمستان خوانيم،، لختكى خنكى يابند و بياسايند.

(رجوع شود به التفهيم ص ١٧١)

خَطِّ اعتِدال‌

- (اصطلاح هيوى) رجوع‌