- (اصطلاح منطقى) حمل در لغت يعنى بار برداشتن و در اصطلاح نسبت امرى است بامرى ديگر بايجاب يا بسلب چنانكه گويند دانش پسنديده است كه دانش موضوع و پسنديده محمول و كلمه «است» رابط ميان موضوع و محمول است و آن بر سه نوع است.

الف- حمل لغوى كه عبارت از حكم بثبوت چيزى است براى چيزى ديگر و يا سلب آن حكم از آن.

ب- حمل اشتقاقى كه عبارت از حمل بواسطه كلمه «فى» و «ذو» و «له» ميباشد.

ج- حمل مواطات كه عبارت از حمل چيزى است بر چيزى ديگر كه اتحاد در موضوع و مصداق و اختلاف در مفهوم داشته باشند و بالجمله حمل چيزى بر چيزى ديگر و اتحاد ميان‌اند و بر دو نوع است يكى حمل شايع صناعى كه حمل متعارف هم مينامند و عبارت از مجرد اتحاد ميان موضوع و محمول است وجودا كه بازگشت آن بدين است كه موضوع از افراد محمول است چه آنكه حكم در آن بر نفس مفهوم موضوع شده باشد چنانكه در قضاياى طبيعية و يا افراد چنانكه در قضاياى متعارفه از محصورات و غيره و چه آنكه محكوم به ذاتى محكوم عليه باشد مانند «انسان حيوان است يا ناطق است» كه حمل بالذات و ذاتى است و يا عرضى باشد مانند «انسان ضاحك است يا ماشى است» كه عرضى نامند.

دوم آنكه مراد از حمل بيان اين معنى است كه موضوع بعينه نفس ماهيت محمول و مفهوم آنست و ناچار نحوه از مغايرت ميان آن دو هست تا دوئيت درست باشد اين نوع حمل را حمل اولى ذاتى گويند مانند «انسان انسان است».

(از دستور ج ٢ ص ٥٧- اسفار ج ٣ ص ١٤٩- ج ١ ص ٧٢، ٨٤)

حَمَل‌

- (بفتح حاء و ميم اصطلاح نجومى) داراى جثه بود مجوف و ميان بزرگ براق و درخشنده و سخت.

(از رساله ١١ ناموسيات ص ٣٧٣) و از ستارگان آنست: ناطح نطح، اشراط. بطين (بضم با و فتح طاء).

حَملِ اشتقاقى‌

- (اصطلاح منطقى) حمل اشتقاقى عبارت از حمل بواسطه كلمه «فى» يا «ذو» يا «له» ميباشد و ممكن است بدون اين كلمات خمل اشتقاقى محقق شود مانند «كل شى‌ء اما ابيض اولا ابيض».

(از اسفار ج ٣ ص ١٤٩- اساس الاقتباس ص ١٨- دستور ج ٢ ص ٥٧)

حَملِ بَر صِحَّت‌

- (اصطلاح فقهى و اخلاقى) يكى از اصول اخلاقى اسلام است كه انسان كارهاى برادر دينى خود را حمل بر صحت كند و رواياتى هست از جمله‌

«ضع امر اخيك على احسنه حتى يأتيك ما يقلبك منه»

(از عوائد الايام ص ٧٤)

حَملِ ذاتِىّ اوَّلى‌

- (اصطلاح منطقى) كه حمل «هو هو» است حملى است كه مفهوما و مصداقا متحد باشند و گاه حمل ذاتى مطلق را گويند در صورتى كه محمول ذاتى باشد مانند «انسان حيوان است».

(از اسفار ج ٣ ص ٦١- شرح منظومه ص‌