- (اصطلاح فلسفى) علت خاص امرى است كه بر وتيره واحده فعل خاصى را انجام دهد چنانكه حرارت تنها احراق كند و عام چنانكه آتش حرارت و احراق كند و فلزى را ذوب كند و باز علت عام چنانكه طبيعت افعال زياد كند.

(از شفا ج ص ٢٤).

عِلّتِ ذاتى‌

- (اصطلاح فلسفى) رجوع شود بعلت بالذات.

عِلَّتِ بِالقوَّه‌

- (اصطلاح فلسفى) رجوع بعلت بالفعل شود.

عِلّتِ صورى‌

- آنچه فعليت و شيئيت شى‌ء بدان است علت صورى گويند چنانكه مادام كه خانه به صورت و هيأت و شكل مخصوص و اوضاع و نظام معينى در نيايد خانه نگويند و اوراق پراكنده را كتاب نگويند و موقعى كه صورت خاص بخود گرفت كتاب و خانه گويند.

(شفا ج ٢ ص ٥١٩).

عِلّتِ عادى‌

- (اصطلاح فلسفى) علت عادى امرى است كه بر حسب عادت مؤثر در چيزى باشد و آن را ايجاب كند و لو آنكه از لحاظ حكم عقلى نتوان ميان آن دو رابطه عليت يافت و او را علت حقيقى دانست فلاسفه كليه علل مؤثره را علت ظاهرى و عادى ميدانند و گويند عادت بر اين جارى شده است كه امرى بدنبال امرى ديگر حاصل شود و الا اگر خوب دقت شود علت حقيقى ذات حق تعالى است.

عِلّتِ عام‌

- (اصطلاح فلسفى) امرى است كه عليت براى امرى واحد نداشته باشد چنانكه آتش علت احراق، ذوب و غيره است.

(از شفا ج ١ ص ٢٤)

عِلَّتِ غائى‌

- (اصطلاح فلسفى) علت غائى علتى است كه محرك اول فعل بوده و در وجود ذهنى مقدم بر ساير علل باشد و در وجود خارجى بعد از تحقق تمام آنها محقق شود و آن در حقيقت علت فاعلى است «و اعلم ان العلة الغائية كما مر فى مباحث العلل هى العلة الفاعلية بحقيقتها و ماهيتها لفاعلية الفاعل فهي بالحقيقه الفاعل الاول اى فاعل الفعل بما هو فاعل بالفعل و هى ايضا غرض بما هو ملحوظ الفاعل فى فعله و هما متحدان بالذات متغايران بالاعتبار و الخيرية و التمامية اللازمة لوجود الفعل فى الخارج من حيث انه مترتبة على الفعل فائدة و من حيث انه ينساق اليه الفعل غاية (اسفار ج ٣ ص ٨١، ١٦٧- شفا ج ٢ ص ٥٤٦، ٢٨٦) علت غائى را علت «ما له» هم گويند.

(از اساس الاقتباس ص ٣٥٤).

عِلَّتِ فاعِلى‌

- (اصطلاح فلسفى) مراد از علت فاعلى امرى است كه مفيد وجود و يا صورت تركيبى شى‌ء باشد، ذات حق علت فاعلى موجودات است كه مفيض و مفيد وجود است و صانع علت فاعلى صنع و مصنوع خود است كه مفيد صورت و هيأت خاص است علت فاعلى را علت «ما منه» هم گويند.

(اساس ص ٣٥٤ تهافت التهافت ص ٢٦٩ و ٥١٩ شفا ص ٢٣).

عِلَّت قابِلى‌

- (اصطلاح فلسفى) مراد از علت قابلى علت مادى است زيرا از شرائط تأثير قابليت محل براى تأثر و قبول فعل است و بالاخره ماده منفعله را علت قابلى گويند و آن را علت «ما فيه» هم نامند.