قدماء فلاسفه هر يك از دو نوع حكمت عملى و نظرى را بر سه قسم كرده‌اند اقسام حكمت عملى عبارت است از تهذيب اخلاق، تدبير منزل و سياست مدن و اقسام حكمت نظرى عبارت است از علم اعلى و فلسفه اولى و علم كلى و علم ما بعد الطبيعة و ما قبل طبيعت بر حسب تعاريفى كه از جهات مختلف براى فلسفه اولى شده است و علم اوسط كه علم رياضى يا علم طبيعى ناميده‌اند و علم طبيعى يا ادنى و فلسفه طبيعى.

اصول علم الهى را بر پنج قسمت كرده‌اند كه امور عامه، اثبات ذات و صفات واجب، اثبات جواهر روحانى، بيان ارتباط امور ارضى با قواى آسمانى و بيان نظام آفرينش است.

اصول علم رياضى و علم اوسط چهار است كه عبارت از علم عدد، علم هندسه، علم هيأت و علم موسيقى است.

اصول علم ادنى هشت است كه علم باحوال امور عامه اجسام، علم بكون و فساد، علم بمركبات غير تام مانند كائنات جو، علم باحوال معادن، علم به نفس انسانى، علم به نفس حيوانى، و علم بنفس ناطقه است.

(از اسفار ج ٣ ص ١١٦- ج ١ ص ٥- دستور ج ٢ ص ٤٨)

حكم واقعى‌

- (اصطلاح اصولى) و عبارت از حكمى است كه منبعث از امر واقعى باشد در مقابل حكم ظاهرى و حكم واقعى ثانوى همان احكام ظاهريه‌اند چون در ظاهر معمول به‌اند و بدان جهت واقعى ثانوى گويند چون متأخر از واقعى حقيقى‌اند.

(از رسائل ص ١٩٣- خزائن ص ١٢)

حُكوُمَت‌

- (اصطلاح اصولى) فصل خصومت بود و در اصطلاح اصوليان حكومت عقل است بر حجيت ظن پس از ثبوت انسداد باب علم باحكام، رجوع شود به (كفايه ج ٢ ص ٥٨- رسائل- ص ٣٢٦).

و حكومت دليليين اينست كه يكى از دو دليل به مدلول لفظى خود متعرض حال دليل ديگر باشد.

حَكيم‌

- (اصطلاح فلسفى) دانا و اطلاق بر صاحب علم حكمت شود رجوع شود بفرهنگ علوم عقلى تأليف نگارنده.

حَكيمِ ازَلى‌

- (اصطلاح عرفانى) مراد ذات حق است.

حَكيميان‌

- (اصطلاح كلامى) حكيميان كسانى هستند كه پيرو عبد الله محمد بن على حكيم ترمذى‌اند كه يكى از ائمه وقت بوده اندر جمله علوم ظاهرى و باطنى (كشف المحجوب ص ٢٦٥).

حُكميَّه‌

- (اصطلاح ادبى) مراد نسبت حكميه است رجوع شود بربط و تصور و تصديق و حكم.

(از دستور ج ٢ ص ٥٣)

حَلّ‌

- حل و عقد دو اصطلاح طبى و طبيعى است كه بحث در چگونگى حل جامدات و عقد مايعات ميكند.

شيخ گويد: بعضى اشياء را بواسطه برودت هم ميتوان حل كرد چنانكه بعضى از اشياء بواسطه حرارت منعقد ميشوند.

(از شفا ج ١ ص ٢٣٧)

حَلّاجيان‌

- (اصطلاح عرفانى) پيروان‌