شرح كتاب سيبويه
(١)
٣ ص
(٢)
٩ ص
(٣)
٢٢ ص
(٤)
٢٦ ص
(٥)
٣١ ص
(٦)
٤٥ ص
(٧)
٥٠ ص
(٨)
١٠٤ ص
(٩)
١٠٩ ص
(١٠)
١١٧ ص
(١١)
١٢٥ ص
(١٢)
١٣٤ ص
(١٣)
١٤١ ص
(١٤)
١٤٥ ص
(١٥)
١٥٣ ص
(١٦)
١٥٥ ص
(١٧)
١٥٦ ص
(١٨)
١٦٩ ص
(١٩)
١٦٩ ص
(٢٠)
١٧٥ ص
(٢١)
١٨٦ ص
(٢٢)
١٩٤ ص
(٢٣)
١٩٧ ص
(٢٤)
٢٠٢ ص
(٢٥)
٢٠٤ ص
(٢٦)
٢٠٦ ص
(٢٧)
٢٠٨ ص
(٢٨)
٢٠٨ ص
(٢٩)
٢١١ ص
(٣٠)
٢١٣ ص
(٣١)
٢١٨ ص
(٣٢)
٢٢١ ص
(٣٣)
٢٢٤ ص
(٣٤)
٢٢٥ ص
(٣٥)
٢٢٩ ص
(٣٦)
٢٢٩ ص
(٣٧)
٢٣١ ص
(٣٨)
٢٣٦ ص
(٣٩)
٢٤٢ ص
(٤٠)
٢٤٩ ص
(٤١)
٢٥٠ ص
(٤٢)
٢٥٢ ص
(٤٣)
٢٥٤ ص
(٤٤)
٢٥٤ ص
(٤٥)
٢٥٤ ص
(٤٦)
٢٥٧ ص
(٤٧)
٢٥٩ ص
(٤٨)
٢٦٠ ص
(٤٩)
٢٦١ ص
(٥٠)
٢٦٣ ص
(٥١)
٢٦٥ ص
(٥٢)
٢٦٧ ص
(٥٣)
٢٧٠ ص
(٥٤)
٢٧٩ ص
(٥٥)
٢٨٢ ص
(٥٦)
٢٨٦ ص
(٥٧)
٢٨٦ ص
(٥٨)
٢٨٧ ص
(٥٩)
٢٨٩ ص
(٦٠)
٢٩٣ ص
(٦١)
٣٠٣ ص
(٦٢)
٣٠٩ ص
(٦٣)
٣١٢ ص
(٦٤)
٣٢٩ ص
(٦٥)
٣٣٦ ص
(٦٦)
٣٣٨ ص
(٦٧)
٣٤٨ ص
(٦٨)
٣٤٩ ص
(٦٩)
٣٥٣ ص
(٧٠)
٣٥٣ ص
(٧١)
٣٥٤ ص
(٧٢)
٣٥٧ ص
(٧٣)
٣٦٤ ص
(٧٤)
٣٧٩ ص
(٧٥)
٣٨٨ ص
(٧٦)
٣٩٣ ص
(٧٧)
٣٩٤ ص
(٧٨)
٣٩٩ ص
(٧٩)
٤٠٥ ص
(٨٠)
٤٠٩ ص
(٨١)
٤١٠ ص
(٨٢)
٤١٢ ص
(٨٣)
٤١٤ ص
(٨٤)
٤١٩ ص
(٨٥)
٤٢٨ ص
(٨٦)
٤٣٦ ص
(٨٧)
٤٣٩ ص
(٨٨)
٤٤٣ ص
(٨٩)
٤٤٦ ص
(٩٠)
٤٤٧ ص
(٩١)
٤٥٠ ص
(٩٢)
٤٥٤ ص
(٩٣)
٤٥٦ ص
(٩٤)
٤٥٩ ص
(٩٥)
٤٥٩ ص
(٩٦)
٤٦١ ص
(٩٧)
٤٦٢ ص
(٩٨)
٤٦٩ ص
(٩٩)
٤٧٢ ص
(١٠٠)
٤٧٤ ص
(١٠١)
٤٧٥ ص
(١٠٢)
٤٨٣ ص
(١٠٣)
٤٩٤ ص
(١٠٤)
٤٩٧ ص
 
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص

شرح كتاب سيبويه - السيرافي، ابو سعید - الصفحة ١٦٦

الرواعد في الصيف و أمّا في الخريف فلن يعدم السّقي- أيضا- أي: هو يسقى من الصيف و من الخريف، و البيت الأول قد دلّ دلالة واضحة على أن معنى" إن" معنى" أمّا" و أنه لا يجوز أن تكون معنى التي للجزاء، و مع ذلك فلا تحذف" ما" من إمّا إلّا في الشعر.

قال سيبويه: (و مما ينتصب على إضمار الفعل المستعمل إظهاره قولك: هلّا خيرا من ذلك، و إلّا خيرا من ذلك، أو غير ذلك، كأنك قلت:" ألّا تفعل خيرا من ذلك"، أو" ألّا تفعل غير ذلك" و" هلّا تأتي خيرا من ذلك").

قال: (و ربما عرضت هذا على نفسك و كنت فيه كالمخاطب).

قال أبو سعيد اعلم أنّ هلّا، و ألّا، و لو لا، و لو ما، يجرين مجرى واحدا، و يقعن على الفعل الماضي و المستقبل، فإذا وقعن للماضي فهو لتنديم المخاطب على ما فاته، أو لومه على ما فرّط فيه.

و إن كان للمستقبل فهو للحضّ على إتيانه.

و أهل البصرة يسمونها حروف التحضيض، و من الناس من يقول إنها استفهام فإذا قلت هلّا فعلت كذا و كذا فكأنك قلت: لم لم تفعل؟ و إذا قلت: هلّا تفعل كذا فمعناه:

لم لا تفعل كذا، و هذا الذي ذكروا غير خارج عمّا ذكرنا، لأنّا متى جعلنا هذه الحروف استفهاما على ما ذكره هذا القائل فإن جعلناها بمعنى لم فهي خارجة عن معنى الاستفهام، و ذلك أنّ" لم" وقعت هنا لمّا كان معناها الاستفهام على الحقيقة؛ و لأن القائل لم يرد أن يستفهم، إنما استبطأ المخاطب الفاعل على فعل فرّط فيه فحثه عليه في المستقبل، أو فعل كان ينبغي أن يفعله فقصر فيه حتى فاته.

فإن قال قائل: قد نرى" هل" دخلت على" لا" و هي من حروف الاستفهام فصار قولك هلّا بمنزلة قولك لم لا.

قيل له: هذا الذي ذكرته لا يدلّ على ما أردته؛ و ذلك أن الحروف قد تركّب فيزول معناها الأول، نحو قولنا: لو جئتني أكرمتك، و معناه: أنّ الإكرام لم يقع لعدم المجي‌ء، فإذا قلت: لو لا عبد اللّه لأكرمتك لزال ذلك المعنى بضمّ" لا" إلى" لو"، و كذلك يزول معنى هل لضمّ لا إليها.

و من الدليل على ما قلناه أن" لوما" و" لو لا" و" إلّا" ليست من حروف الاستفهام،