* ... عن عبيد بن زرارة، عن ابى عبد اللّه عليه السلام قال: سألته عن الرّضاع ما ادنى ما يحرم منه؟ قال: ما ينبت اللحم و الدم ثم قال: أ ترى‌ واحدة تنبته فقلت: اثنتان اصلحك اللّه؟ فقال: لا، فلم ازل اعدّ عليه حتّى بلغت عشر رضعات. [٢]

* ... عن عبد اللّه بن سنان، عن ابى الحسن عليه السلام قال: قلت له: يحرم من الرضاع الرضعة و الرضعتان و الثلاثة؟ قال: لا الّا ما اشتدّ عليه العظم و نبت اللحم. [٣]

٣٢ شرائط الرّضاع (الخامس) ..... ٩/ ٨/ ٨٠

مؤيّد:

اگر انسان در فلسفه حكم رضاع دقّت كند، بايد اثر را اصل بداند، زيرا فلسفه حكم رضاع اين است كه گوشت و پوست و استخوان مرتضع از شير مادر رضاعى روئيده و مثل بچّه‌هاى خود او شده است و در واقع برادر و خواهر بودن بخاطر تشابه جسمانى است و تشابه جسمانى وقتى حاصل است كه انبات لحم و شدّ عظم حاصل شود، مخصوصاً در مورد روايت‌

«الرضاع لحمة كلحمة النسب»

كه در منابع فقه و اصول آمده بود، گفتيم‌

«لحمة»

دو معنى دارد:

١- قرابت و خويشاوندى. ٢- نخ‌هاى افقى پارچه (پود).

بنابراين انسانها به وسيله لحمه رضاع به هم پيوند مى‌خورند و معنايش اين است كه بايد يك اثر جسمانى باشد تا به هم پيوند بخورند و رضاع يك اثر معنوى نيست.

مقام پنجم: آيا معيارهاى سه‌گانه با هم هماهنگى دارند؟

بسيار بعيد به نظر مى‌رسد كه شارع سه امر دور از هم را ملاك يك چيز قرار دهد، و لا بد بين اينها تقاربى هست.

ان قلت: بين زمان و عدد چه تقاربى است؟

قلنا: تقارب هست چون بچّه در شبانه روز پانزده مرتبه شير مى‌خورد و اگر هم تقارب نداشته باشند، بخاطر اين است كه در «يوم و ليلة» نبايد در اثناء غذا بخورد؛ ولى در عدد، مى‌تواند در اثناء غذا بخورد؛ ولى به هر حال يك شبانه روز شير خوردن بدون غذا خوردن با پانزده مرتبه شير خوردن كه بين آن، غذا هم مى‌خورد، در اثر، تقارب و تناسب دارد.

ان قلت: اين دو (زمان و عدد) با انبات لحم و شدّ عظم چه تقاربى دارند؟

قلنا: نموّ بچّه شيرخوار سريع است و نبايد او را با انسانهاى بزرگ مقايسه كرد. پس بعيد نيست كه در يك شبانه روز، انبات لحم و شدّ عظم حاصل شود.

مقام ششم: اثر از كجا فهميده شود؟

اثر يك امر خفى است. پس از كجا فهميده شود؟ صاحب جواهر مى‌فرمايد دو راه دارد.

١- رجوع به عرف عام: گاهى اثر حسّى است و موضوع ظاهر است، در اينجا احتياج به مراجعه به اهل خبره نيست، مثلًا مدّت طولانى بچّه‌اى شير مرضعه خورده، امّا در وسطِ آن، شيرِ مادرش را هم خورده است، در اين مدّت به انبات لحم و اشتداد عظم يقين داريم و اثر حاصل است، و لو عدد و زمان درست نشده است، و ما به آن قناعت مى‌كنيم.

٢- رجوع به اهل خبره: گاهى اثر حسّى نيست، يعنى در موضوعاتى كه خفى هستند، براى آگاهى از آن نياز به اهل خبره است و در رجوع به اهل خبره بايد شرائط شهادت جمع باشد (ايمان، عدالت و عدد).

ولى ما معتقديم كه براى اثبات موضوعات، نه تعدّد شرط است و نه ايمان، بلكه وثاقت كافى است، چون سيره عقلاء در باب موضوعات بر اين جارى است و شارع هم سيره عقلاء را امضاء كرده است و دو شرط عدد و ايمان مربوط به مقام تنازع و شهادت نزد قاضى است.

ان قلت: بعضى از روايات مى‌گويد اثر وقتى حاصل مى‌شود كه عشره يا خمس عشره رضعات متواليات باشد، كه توالى را اماره بر اثر مى‌داند، آيا اين احاديث با كلام صاحب جواهر تعارض دارند؟

آيا چنين اثرى به درد ما مى‌خورد؟

قلنا: روايت براى جايى است كه بخواهيم از عدد پى به اثر ببريم؛ ولى اگر بالوجدان پى به اثر ببريم، (مثلًا سه ماه است شير مى‌خورد و لو شرائط عدد و زمان را ندارد) روايت نفى اثر نمى‌كند و اين شرائط لازم نيست.

[١] ح ١٨، باب ٢ از ابواب رضاع.

[٢] ح ٢١، باب ٢ از ابواب رضاع.

[٣] ح ٢٣، باب ٢ از ابواب رضاع.