* ... انس بن محمّد، عن أبيه، عن جعفر بن محمّد، عن آبائه عليهم السلام فى وصيّة النبى صلى الله عليه و آله لعلى عليه السلام قال: يا على! لا رضاع بعد فطام و لا يتم بعد احتلام. [٢]

«انس بن محمّد» مجهول الحال يا ضعيف است و در رجال توثيق نشده است.

* محمد بن محمد المفيد فى المقنعة

(مرسله مفيد)

قال: قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: لا رضاع بعد فطام و لا يتم بعد احتلام. [٣]

نتيجه: عمده روايت در اين طايفه، روايت دوّم است؛ ولى تضافر اين روايات، براى تقويت سند كافى است.

دلالت احاديث: آيا فطام در اينجا بالفعل است يا بالقوّه، يعنى اگر بچّه را در يك سالگى هم از شير بگيرند و بعد از يك ماه به دايه‌اى بدهند كه او را شير دهد، در نشر حرمت كافى نيست، يا معناى آن بعد از زمان فطام است كه دو سالگى است، اگر بعد از زمان فطام مراد باشد، دليل بر بحث ما مى‌شود ولى در صورت اوّل دليل بر بحث ما نمى‌شود، پس دلالت روايات اين طايفه مبهم است.

طايفه دوم: [احاديثى كه مى‌گويد «حولين» معتبر است.]

* ... عن الحسن بن حذيفة بن منصور،

(مجهول الحال)

عن عبيد بن زرارة، عن زرارة، عن ابى عبد اللَّه عليه السلام قال: سألته عن الرضاع، فقال: لا يحرم من الرضاع الّا ما ارتضعا من ثدى واحد حولين كاملين‌ [٤]

(آيا تمام دو سال يا در دو سال؟).

* و باسناده عن عبيد بن زرارة، عن الحلبى، عن ابى عبد اللَّه عليه السلام: لا يحرم من الرضاع الّا ما كان حولين كاملين. [٥]

اگر بتوانيم اين دو حديث را از نظر سند درست كنيم، مشكل دلالت دارد، چون مى‌گويد رضاع بايد دو سال باشد كه با هيچ فتوايى سازگار نيست، و ما حدّ اكثر ١٥ مرتبه را قائل هستيم. براى رفع اين اشكال در روايت «فى» در تقدير گرفته‌اند (فى حولين كاملين).

جمع بين روايات طايفه اولى‌ و ثانيه با اين توجيه اين است كه بگوييم فطام در حولين باشد.

١٨ شرايط الرّضاع (الرابع) ..... ١٦/ ٧/ ٨٠

طايفه سوم: [احاديثى كه هر دو (حولين و فطام) را با هم دارد.]

چهار حديث است و چون احاديث متضافر هستند از سند آنها بحثى نمى‌كنيم.

* ... عن الفضل بن عبد الملك، عن ابى عبد الله عليه السلام قال: الرضاع قبل الحولين قبل ان يُفطم. [٦]

اين حديث را به دو گونه مى‌توان تفسير كرد:

١- دو جمله‌

«قبل الحولين»

«قبل أن يفطم»

تفسير هم باشند، كه در اين صورت شاهد بحث ماست.

٢- هر دو قيد معتبر است كه در اين صورت اگر در يك سالگى بچّه را از شير بگيرند (فطام حاصل شود) و بعد از يك ماه مجدّداً از زنى شير بخورد،

«قبل الحولين»

صادق است؛ ولى‌

«قبل أن يفطم»

نيست، پس اگر اين حديث به تنهايى باشد و حديث ديگرى نداشته باشيم، مبهم است و استدلال به آن خالى از اشكال نيست.

* ... عن حمّاد بن عثمان قال: سمعت أبا عبد الله عليه السلام يقول:

لا رضاع بعد فطام قلت: و ما الفطام؟ قال: الحولين الّذى قال اللَّه عزّ و جلّ. [٧]

ان قلت: چرا امام در روايت «الحولين» فرموده، در حالى كه بايد «الحولان» مى‌فرمود (هو الحولان)، و چرا «الّذى» فرمود و «اللذان» نفرمود؟

قلنا: امام در مقام حكايتِ آيه است يعنى به لفظِ آيه، آيه را حكايت مى‌كند و «الذي» هم چون اشاره به حدّ است كه همان حولين باشد، و حدّ هم مفرد است، لذا چنين فرمودند.

* ... سأل ابن فضّال ابن بكير

(ابن فضّال از بزرگان فطحيّه است و ابن بكير هم مشكل مذهب دارد ولى هر دو ثقه هستند)

فى المسجد فقال: ما تقولون فى امرأة ارضعت غلاماً سنتين ثم ارضعت صبيّة لها اقلّ من سنتين حتى تمّت السنتان أ يفسد ذلك بينهما؟

(از ذيل حديث استفاده مى‌شود كه بچّه اول مربوط به او و دوّمى بچّه ديگرى است)

قال: لا يفسد ذلك بينهما، لانّه رضاع بعد فطام و انّما قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: لا رضاع بعد فطام اى انه اذا تمّ للغلام سنتان أو الجارية فقد خرج من حدّ اللّبن و لا يفسد بينه و بين من شرب لبنه قال: و اصحابنا يقولون أنه لا يفسد الّا ان يكون الصبى و الصبيّة يشربان شربة شربة. [٨]

[١] ح ٢، باب ٥ از ابواب رضاع.

[٢] ح ١١، باب ٥ از ابواب رضاع.

[٣] ح ١٢، باب ٥ از ابواب رضاع.

[٤] ح ٨، باب ٥ از ابواب رضاع.

[٥] ح ١٠، باب ٥ از ابواب رضاع.

[٦] ح ٤، باب ٥ از ابواب رضاع.

[٧] ح ٥، باب ٥ از ابواب رضاع.

[٨] ح ٦، باب ٥ از ابواب رضاع.