اين آيه، فراموش كردن خدا را دليل از دست دادن كرامت نفْس ذكر مى‌كند و تلويحاً به اين امر اشاره دارد كه ياد داشتن خدا و توجّه داشتن به حق نيز موجب ياد خود بودن و احساس كرامت و ارزش است.[٢]

چهار/ ١. كرامت انسان‌

در فرهنگ قرآن، مقام «كرامت» براى توصيف انسان، به كار برده شده است.[٣] اين توصيف، اصلى‌ترين دليل اثبات ارزشمندى ذاتى براى بشر است. همچنين اصل كرامت نفس، در شناخت انسان و تربيت اخلاقى، مبنا و محور، اوّلين اصل و امّ القضاياى دستورها و توصيه‌ها در اخلاق اسلامى محسوب شده است.[٤] واژه «كرامت» در لسان متون دينى (قرآن و حديث)، هر گاه در توصيف خداوند به كاررود، به معناى بذل احسان و نعمت‌هاى آشكار است و اگر در توصيف انسان به كار رود، به معناى شخصى است كه داراى صفات و سجاياى اخلاقى شايسته است.[٥] مادّه «كرم» در زبان عرب‌ها با احسان‌هاى بزرگ و با

[١]. سوره حشر، آيه ١٩.

[٢]. يادداشت‌ها، ج ٦، ص ٤٩٠.

[٣].( وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‌ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا)؛ ما آدمى‌زادگان را گرامى داشتيم و آنها را در خشكى و دريا[ بر مركب‌هاى راهوار] حمل كرديم و از انواع روزى‌هاى پاكيزه به آنان روزى داديم و آنها را بر بسيارى از موجوداتى كه خلق كرده‌ايم، برترى بخشيديم)( سوره اسرا، آيه ٧٠).

[٤]. يادداشت‌ها، ج ٦، ص ٤٨٦.

[٥]. الْكَرَمُ إذا وصف اللّه تعالى به فهو اسم لإحسانه و إنعامه المتظاهر، نحو قوله:( فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ)( سوره نمل/ آيه ٤٠)، و إذا وصف به الإنسان فهو اسم للأخلاق و الأفعال المحمودة التي تظهر منه، و لا يقال: هو كريم حتى يظهر ذلك منه. قال بعض العلماء: الْكَرَمُ كالحرّيّة إلّا أنّ الحرّيّة قد تقال في المحاسن الصّغيرة و الكبيرة، و الكرم لا يقال إلا في المحاسن الكبيرة، كمن ينفق مالا في تجهيز جيش في سبيل اللّه، و تحمّل حمالة ترقئ دماء قوم، و قوله تعالى:( إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ)[ سوره حجرات/ آيه ١٣] فإنما كان كذلك لأنّ الْكَرَمَ الأفعال المحمودة، و أكرمها و أشرفها ما يقصد به وجه اللّه تعالى، فمن قصد ذلك بمحاسن فعله فهو التّقيّ، فإذا أكرم الناس أتقاهم، و كلّ شي‌ء شرف في بابه فإنه يوصف بِالْكَرَمِ. قال تعالى:( فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ)[ سوره لقمان/ آيه ١٠]،( وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ)[ سوره دخان/ آيه ٢٦]،( إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ)[ سوره واقعه/ آيه ٧٧]،( وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً)[ سوره اسرا/ آيه ٢٣]( مفردات الفاظ قرآن، ص ٧٠٨).