چيزى جز آن نمى‌انديشد. اين نظام، توان ارزيابى خير بودن امور را دارد و مى‌توان براى شناخت خير به آن متّكى شد. در آيه شريف‌ (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَ عَسى‌ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى‌ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ)[١] كه يك قانون است، به خوبى تفاوت اين دو نظام ارزيابى، مشخّص است. اين قانون به خوبى نشان مى‌دهد كه گاه خير و سعادت واقعى انسان در محنت و رنج است و لذّت، رهاوردى جز شرّ و بدى ندارد. بر همين اساس در آغاز اين آيه، مسئله جنگ را- كه امرى سخت و پُر محنت است-، طرح مى‌كند و با استناد به اين قاعده بيان مى‌دارد كه هر چند از آن ناخرسنديد، امّا خير شما در آن است و طبيعتاً مردم از تَرك جنگ خرسند مى‌شوند و شرّ آنان در آن است.

در جاى ديگرى، مسئله ناخرسندى از همسر را طرح مى‌كند و مى‌فرمايد كه اگر از زنانتان خوشتان نيامد، فوراً آنان را طلاق ندهيد؛ چه بسا از چيزى خوشتان نمى‌آيد، ولى خداوند متعال در آن براى شما خير فراوان قرار مى‌دهد: (فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى‌ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً).[٢]

در طرف مقابل، ثروت را مورد بحث قرار مى‌دهد كه براى مردم، لذّت‌بخش است؛ امّا مى‌فرمايد گمان نكنيد كه اين، مايه خير براى آنان است! (وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ)[٣] گناه نيز لذّتبخش است، امّا تباهى به بار مى‌آورد و طاعت، سخت است، امّا سعادت و موفّقيت به ارمغان مى‌آورد.[٤]

از آنچه گذشت، روشن مى‌شود كه خيرگرايى با لذّت‌گرايى، در تضاد است و نظام ارزيابى خيرگرا بايد از لذّت‌محورى به دور باشد. هر چند اسلام لذّت‌ستيز نيست، امّا فلسفه خود را نيز بر آن قرار نداده است. رويكرد اساسى اسلام- همانند همه اديان اصيل- بر سعادت و خوش‌بختى دنيا و آخرت انسان قرار دارد. از اين رو در معارف اسلامى با مفاهيمى همچون سعادت، خَير، فلاح، فوز و ... رو به رو هستيم.

[١]. سوره بقره، آيه ٢١٦.

[٢]. سوره نساء، آيه ١٩.

[٣]. سوره آل عمران، آيه ١٨٧.

[٤]. امام على( ع): ما

من معصية الله شى‌ء الا يأتى فى شهوة وما من طاعة الله شى‌ء الا يأتى فى كره. ( نهج البلاغه، خطبه ١٧٦).