است كه يقين به چه چيزى، موجب زهد و تغيير رغبت مى‌گردد؟ آيا هر يقين و شناختى، موجب زهد مى‌شود؟ مسلّم است كه پاسخ منفى است. يقين، راهبرد تغيير رغبت است؛ امّا «يقين متناسب».[١]

از بررسى روايات اين بخش و تحليل و طبقه‌بندى آنها به دست مى‌آيد كه يقين لازم براى تغيير رغبت، چند وجهى است. لذا انسان بايد در چند حوزه، شناخت خود را تعميق ببخشد و به باور تبديل سازد.

شناخت ماهيت دنيا و آخرت‌

در روايات اسلامى تصريح شده كه رغبت انسان بايد نسبت به آخرت باشد و بى‌رغبتى‌اش نسبت به دنيا.[٢] امّا مسئله مهم اين است كه تحقّق اين امر، به شناخت دقيق و عميق دنيا و آخرت بستگى دارد. لذا يكى از ضرورت‌هاى تحقّق زهد در دنيا و رغبت به آخرت، يقين و شناخت ماهيت اين دو است. تا انسان به ماهيت اين دو پى نَبَرد، نمى‌تواند نسبت به يكى رغبت و نسبت به ديگرى زهد داشته باشد. در حقيقت، زهد در دنيا نشانه آگاهى، و رغبت به دنيا نشانه ناآگاهى است.[٣] بنا بر اين، دنياشناسى، ريشه زهد و بى‌رغبتى به دنياست. اين، اصلى اساسى است كه در روايات فراوانى مورد تأكيد و تصريح قرار گرفته است.[٤]

[١]. يقين، منشأ بسيارى از امور است نه فقط زهد؛ لذا در هر موضوعى، يقين متناسب با همان موضوع، كارا خواهد بود.

[٢]. امام على( ع):

كن في الدنيا زاهداً وفي الآخرة راغباً ( الأمالى، مفيد، ص ١١٩، ح ٣؛ غرر الحكم، ح ٢٨٢٧؛ بحار الأنوار: ج ٧٧، ص ٤٢٢، ح ٤١).

[٣]. از امام جعفر صادق( ع) روايت است كه فرمود: اى موسى! به درستى كه دنيا خانه عقوبت است. آدم( ع) را در آن عقاب كردم در نزد گناه( يعنى خلاف اولى كه از او سر زد). و دنيا را ملعون گردانيدم، و آنچه در آن است ملعون است، مگر آنچه در آن، از براى من باشد. اى موسى! به درستى كه بندگان نيك و شايسته من، در دنيا رغبت نكردند به اندازه علم خويش، و ساير خلق، به اندازه جهل خويش در آن رغبت كردند( الكافى، ج ٢، ص ٣١٧، ح ٩؛ به نقل از: دنيا و آخرت در قرآن و حديث.

[٤]. امام على( ع

): يَنبَغي لِمَن عَرَفَ الدُّنيا أن يَزهَدَ فيها ويَعزِفَ عَنها ( غرر الحكم، ح ١٠٩٢٨؛ عيون الحكم والمواعظ، ص ٥٥٥، ح ١٠٢٢٨). يَسيرُ المَعرِفَةِ يوجِبُ الزُّهدَ فِي الدُّنيا ( غرر الحكم، ح ١٠٩٨٤). مَن عَرَفَ الدُّنيا تَزَهَّدَ ( غرر الحكم، ح ٧٨٣١؛ عيون الحكم والمواعظ، ص ٤٥٢، ح ٨١٠٣، به نقل از: دنيا و آخرت در قرآن و حديث).