به طور طبيعى، كسى كه از خطرات و تهديدات آينده بترسد، از منبع تهديد دورى خواهد كرد. در نتيجه از آسيب آن در امان خواهد بود. هر عملى كه متعاقب آن، انتظار خطر و ضرر يا حتّى احتمال قوى وقوع آن باشد، مادام كه تداوم داشته باشد، همواره صاحبش را رنج و عذاب خواهد داد و مانند مصرف كننده مواد، جهت رهايى از اين تشويش‌ها ممكن است عوض پرهيز از آن، بر عكس، به افزايش مصرف مبادرت ورزد و به طور كامل وابسته به مصرف شود؛ امّا در صورتى كه ترس از عواقب اثر كند، تدابير امنيتى براى جلوگيرى از مواجهه با آنها صورت خواهد گرفت، مانند: ترك مصرف و پرهيز از محيطهاى آلوده و معاشرت با افراد معتاد.

گذشته از اثرات مخرّب دنيوى، اثرات اخروى اعتياد نيز قابل طرح است. از مهم‌ترين مسائلى كه علاوه بر وضعيت زندگى ممكن است پيش روى هر مصرف كننده‌اى مطرح شود، آينده قيامت است. وقتى بحث آخرت براى كسى مطرح باشد، بالتبع دوست دارد كه سراى آخرت خود را كه جاودانى هم هست، آباد كند. مصرف مواد هم يك رفتار ممنوع در شرع محسوب مى‌شود، كه هم تبعات دنيوى و هم اخروى دارد.

- رجا

مكانيزم ديگر، رجا و اشتياق است. اگر انسان به پيامدهاى مثبت ترك اعتياد و يا دورى از آن توجّه نمايد، در وى اشتياق به ترك و دورى از آن شكل مى‌گيرد و همين امر مى‌تواند وى را در برابر وسوسه اعتياد، مقاوم سازد و توان خويشتندارى‌اش را افزايش دهد. مفهوم «رجا»، همسنگ و هم‌رده با مفهوم «خوف» در ادبيات اسلامى به وفور كاربرد دارد. در برابر ميزان خوفى كه در فرد مؤمن وجود دارد، انتظار مى‌رود به همان ميزان، اميدوارى نيز وجود داشته باشد. بررسى لغوى اين مفهوم نشان مى‌دهد كه «رجاء» در اصل به مفهوم «أمل (آرزو)» اطلاق مى‌شود؛[١] امّا در اصطلاح روايى و قرآنى به معناى «انتظار يك امر

[١].

الراء و الجيم و الحرف المعتلّ أصلان متباينان، يدلُّ أحدُهما على الأمَل، و الآخَر على ناحية الشى‌ء فالأول الرَّجاءِ، و هو الأمل. يقال رجَوت الأمْرَ أرجْوه رجاءً ( معجم المقاييس اللغه، ج ٢، ص ٤٩٤).