توجّه به مراتب ارزشمندى انسان در منابع دينى، پيامدهايى چون تقويت حسّ احترام به خود و بهرمندى از پيامدهاى آن، تقويت ايمان به خدا و توجّه جدّى به ارزش‌هاى وديعه نهاده شده در افراد خواهد داشت. اين ارزشمندى، ناشى از دريافت عطايايى است كه در متون دينى از آنها به نعمت و توفيق ياد مى‌شود. اين توفيقات، انواع رفتارهاى ارزشى اعم از سلبى و ايجابى اند كه ناشى از احساس احترام به خود مذهبى اند. لذا در منابع دينى، اهتمام زيادى به تعمّق در ذات خود شده و شناخت خود- كه از آن به «معرفة النفس» ياد مى‌شود-، به عنوان يكى از كليدى‌ترين مؤلّفه‌ها در ارزشيابى خود، معرّفى شده است. در حديثى از امام على (ع)، شناخت خود، از مفيدترين علوم شمرده شده است.[١] بر اين اساس، اگر كسى خود را بشناسد، نسبت به خود و استعدادهاى ذاتى بالقوّه و بالفعل خويش، احساس خرسندى نموده، در صدد حفظ آنها بر خواهد آمد. اميرمؤمنان (ع) در همين زمينه مى‌فرمايد:

مَن عَرَفَ نَفسَهُ جاهَدَها، مَن جَهِلَ نَفسَهُ أهمَلَها.[٢]

هركه نفس خود را شناخت، به جهاد با آن برخاست و هر كه آن را نشناخت، به حال خود رهايش ساخت.

شناخت خود، به ناچار به شناخت پروردگار مى‌انجامد؛ زيرا آدمى به دنبال علّت اصلى ارزش‌هاى وجودى خويش است و اين به شناخت خداوند منتهى خواهد شد.[٣] عكس مطلب هم صادق است، چنان كه قرآن كريم فرموده:

(وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (.

و همچون كسانى نباشيد كه خدا را فراموش كردند و خدا نيز آنها را

[١]. امام على( ع):

مَعرِفَةُ النَّفسِ أنفَعُ المَعارِفِ‌ ؛ شناخت خود، سودمندترين شناخت است( غرر الحكم، ح ٩٨٦٥).

[٢]. همان، ٧٨٥٥- ٧٨٥٦.

[٣]. پيامبر خدا( ص):

مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ؛ هر كس خود را بشناسد، خدايش را شناخته است( عوالي اللآلي، ج ٤، ص ١٠٢، ح ١٤٩؛ مصباح الشريعة، ص ٣٤٣؛ غرر الحكم، ح ٧٩٤٦ از امام على( ع)؛ بحار الأنوار، ج ٢، ص ٣٢، ح ٢٢؛ شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج ٢٠، ص ٢٩٢، ح ٣٣٩؛ مئة كلمة قام، ص ٢٢، ح ٦.