درآمدى بر پيشگيرى از اعتياد با رويكرد اسلامى - پسنديده، عباس - الصفحة ٢٠٨ - الف عقل، عامل محورى خويشتندارى

نيرويى است افسار گسيخته كه منشأ شرّ و بدى است. بر اساس روايات، نيروى جهل و عقل بر سر تصاحب سرزمين نفس، دائماً در ستيزند.[١] در همين زمينه از اميرمؤمنان (ع) نقل شده كه فرمود:

العَقلُ صاحِبُ جَيشِ الرَّحمنِ، و الهَوى قائدُ جَيشِ الشَّيطانِ، و النَّفسُ مُتَجاذِبَةٌ بَينَهُما، فأيُّهُما غَلَبَ كانَت في حَيِّزِهِ.[٢]

خِرَد، سردار سپاه رحمان است و هوس، فرمانده لشكر شيطان و هر يك نفس را به سوى خود مى‌كشاند. پس هر كدام پيروز شود، نفْس در طرف او قرار مى‌گيرد.»

در حديث ديگرى آمده:

العَقلُ و الشَّهوَةُ ضِدّانِ، و مُؤَيِّدُ العَقلِ العِلمُ، و مُزَيِّنُ الشَّهوَةِ الهَوى، و النَّفسُ مُتَنازِعَةٌ بَينَهُما، فأيُّهُما قَهَرَ كانَت في جانِبِهِ.[٣]

خِرَد و شهوت، دو دشمن اند. ياورِ خِرَد، دانش است و آراينده شهوت، هوس. ميان اين دو بر سر نفْس كشمكش است و هر كدام چيره شود، نفس در جانب او قرار مى‌گيرد.

معلوم مى‌شود كه ريشه اصلى گرايش به اعتياد، جهل و شهوت است. انسانى كه فاقد شناخت صحيح و نيروى بازدارى است، شهوت بر او چيره مى‌شود و توان مقاومت در برابر وسوسه مواد را از دست مى‌دهد. پس مى‌توان نتيجه گرفت كه با تقويت عقل، مى‌توان از گرايش به اعتياد پيشگيرى كرد. اعتياد در يك نظر كلّى بر اساس متون اسلامى، رفتارى جاهلانه است كه على رغم وجود مضرّات و آثار سوء آن، از فرد معتاد سر مى‌زند. بنا بر اين، عمده‌ترين كمك به افراد در زمينه پيشگيرى از جهل، افزايش آگاهى و افزايش مهارت‌هاى خودكنترلى و يا خويشتندارى است.

[١]. اخلاق پژوهى حديثى، ص ٦٣.

[٢]. غرر الحكم، ح ٢٠٩٩.

[٣]. همان، ح ٢١٠٠.