فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٥٨ - پارهاى از آراى ويژؤ محقق اردبيلى و سنجيدن آنها با ديدگاههاى ديگر فقيهان محمّدعلى برزنونى
با نداشتن علم به اشتباه،اگر احتمال سمت راست و سمت چپ را بدهد، اجتهاد براى او و عمل برابر آن جايز است. (٨٦)
ملامحسن فيض كاشانى مىنويسد:
سوى قبله،با استفاده از قوانين دانش هيئت شناخته مىشود كه مفيد گمان بيشتر،به خود كعبه و قطع به جهت است... اجتهاد، در به دست آوردن قبله،در صورت توانايى،واجب است. با امكان علم، تكيه بر گمان، جايز نيست و با وجود گمان قوى،تكيه بر گمان ضعيف،جايز نيست. و بدون گمان،به نص و اجماع،به محرابهاى مسجدها و قبرهاى مسلمانان و راههاى آنان،بدون خلاف،تكيه جايز است و بلكه با وجود آنها،اجتهاد جايز نيست؛چرا كه اشتباه بودن سوى محرابها و قبرها،با توجه به استمرار مسلمانان بر اين كار و اتفاق آنها بر اين امر، دور مىنمايد. اما در سمت چپ و سمت راست،دو وجه است كه قول قوىتر،جايز بودن است.
كسى كه اجتهاد نتواند،بر خبر واحد تكيه كند، هر چه خبر دهنده كافر باشد، لكن بايد از خبر او گمان به دست آيد و در آنجا، داناتر از آن خبردهنده،وجود نداشته باشد.
گفته شده در صورت نبود توان اجتهاد و فراخى وقت، به چهار سوى نماز گزارد و در صورت تنگى وقت،گزيننده است،ولى اين قول ضعيف است.
آن كس كه علم، يا گمان به جهت نداشته باشد،هر گونه كه خواست، نماز بگزارد،همانگونه كه شيخ صدوق و ابن ابىعقيل بر اين نظرند.
در صورت نبود علم و گمان به سوى،بيشتر عالمان ما، به واجب بودن نماز گزاردن به چهار سوى باور دارند كه قولى است ضعيف. افزون بر اين،احتياط با سه نماز به دست مىآيد،چرا كه بين مشرق و مغرب،قبله است.
... و آن كه به سويى نماز گزارد و سپس اشتباهش آشكار شد،اگر بين مشرق و مغرب، در جهت قبله نمازگزارده بوده،صحيح است و گرنه در وصورت نداشتن وقت، نماز را دوباره بگزارد و در غير اين صورت، دوباره گزاردن نماز، لازم نيست.
(٨٦)روضة البهيه،ج ١، ص ١٩٠.