فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٥٧ - پارهاى از آراى ويژؤ محقق اردبيلى و سنجيدن آنها با ديدگاههاى ديگر فقيهان محمّدعلى برزنونى
كسى كه نمىتواند اجتهاد كند،مانند شخص نابينا،بر ديگرى اعتماد كند.
آن كه علم، يا گمان به سوى قبله نداشته باشد و وقت فراخ باشد،نماز را به چهار سوى بخواند و اگر وقت تنگ باشد،آن قدر كه وقت نماز دارد،نماز بگزارد و اگر تنها براى يك نماز وقت دارد،همان يك نماز را به هر سويى كه خواست بگزارد. (٨٤)
شهيد اول مىنويسد:
قبله، خود كعبه است،براى بيننده و آن كه در حكم بيننده است. و سوى كعبه است،برا ى ديگران...
جايز است بر قبله شهر اعتماد شود،مگر با علم به خطاى آن. با نبود نشانههاى قبله، بايد تقليد كند. اگر خطا آشكار شد، نمازهايى كه به سوى ما بين مشرق و مغرب گزارده، دوباره نمىگزارد و آنچه را به سوى مشرق، يا مغرب گزارده، اگر وقت داشته باشد، بايد دوباره بگزارد.
كسى كه پشت به قبله نماز گزارده است، بايد نماز را دوباره بگزارد،هر چند در خارج وقت باشد. (٨٥)
شهيد ثانى مىنويسد:
«سمت و سوى كعبه كه براى غير بيننده واجب است،سبب اين نمىشود كه انسان، در هر مكان كه رو به آن سوى بايستد،رو به خود كعبه ايستاده باشد. دورى از جسم،مسبب گستردگى جهت رو به روى آن خواهد شد.
پس اگر دور،علم به سوى پيدا كرد،به وسيله محراب معصوم(ع)يا رصدخانهاى، درست است و گرنه بايد به نشانههاى نصب شده،براى شناسايى قبله،اعتماد كند،چه نشانههاى نصى و چه نشانههاى استنباطى.
رواست كه انسان،بر قبله شهر اعتماد بورزد،بدون اينكه اجتهاد كند، مگر علم داشته باشد،قبله آن شهر درست نيست كه در اين هنگام،اجتهاد واجب مىشود.
(٨٤)شرايع الاسلام، ج ١،ص ٥٢.
(٨٥)لمعة الدمشقيه،ص٢٥.