فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٢٢ - مقايسه علم فقه و جامعه شناسى تفهّمى غلامرضا صديق اورعى
سنت، عبارت است از گفتار و كردار معصوم، زيرا كردار، كار و روى گرداندن از كار را در بردارد. روى گرداندن از كار نيز رفتار معنىدار است. پس كردار معصوم، در بردارنده فعل و تقرير معصوم است. البته اگر بيشتر دقت كنيم در مىيابيم كه گفتار نيز، نوعى كار است. پس مىتوان گفتسنت، عبارت است از: معناى فراگير كردار معصوم:
«كردار ... ممكن است درونى يا برونى باشد و نيز امكان دارد، كار، يا روى گرداندن از آن را در بر گيرد» «رفتار اجتماعى كه روى گرداندن از كار، تسليم شدن و تن به قضا دادن را در بر مىگيرد.»
كردار معصوم، گفتار، فعل و سكوت معصوم است، آن طور كه به ديگران جهتگيرى شده باشد. حتى وقتى پيامبر(ص) به عمل فردى مىپرداخت امّا در پيش ديد ديگران، دست كم از اين نظر به سوى ديگران جهتگيرى داشت كه: آنان مىبينند و نقل مىكنند و افراد ديگر درباره آن گفت و گو مىكنند و پيامبر به اين جنبه توجه داشت. پس غذاخوردن در پيش ديگران يا نماز نافله خواندن در پيش ديگران با توجه به موقعيت اجتماعى و مرامى پيامبر(ص) است كه از يك جنبه، كار اجتماعى است.
فقيه، به مطالعه سنت، يعنى كردار معصوم مىپردازد و سعى دارد آن را بفهمد. به عبارت ديگر، فقيه نيز در صدد «تفهم معنى كردار معصوم» است. البته معلوم است كه فقيه، سعى دارد كردار معصوم را بفهمد، تا اين فهم را دليلى بر كشف حكم شرعى قرار دهد. بنابراين كار «فقيه» و «جامعهشناس تفهّمى» در اين نقطه مشترك است كه سعى در «تفهم معناى رفتار» (به معنى اعم آن كه شامل گفتار هم هست) دارند. منتهى «فقيه» اين مساله را در دائره ١٤ نفر خاص تعقيب مىكند. همانگونه كه يك جامعهشناس تفهّمى ممكن است پيرامون يك شخص خاص مثلاً ماركس، ناپلئون و ... به تحقيق بپردازد و به تفهّم رفتار آنان دستيازد.