علمى و يا پروژه‌اى كه كار مذكور بخش اساسى آن به شمار مى‌رود، پرداخته باشد. اين امر، تفهم عقلانى انگيزه يك عمل است. به عبارت ديگر، عمل به عنوان بخشى از يك «وضعيت» قابل فهم تلقى مى‌شود.اگر ما بدانيم كه هدف‌گيرى تفنگ، به خاطر تفريح و سرگرمى است و بريدن چوب، توسط هيزم شكن در ازاى مزد صورت مى‌گيرد،آن گاه «تفهم انگيزه‌اى» به «تفهم مشاهده‌اى» افزوده مى‌شود.

... چنين تفهّمى را مى‌توان به مثابه تبيين واقعى «سير بالفعل رفتار» قبول كرد.» (٦)

يكسانيها و هماننديهاى بين كار فقيه و كار جامعه‌شناس‌تفهّمى

در روش شناسى علم فقه، كه علم اصول فقه ناميده مى‌شود، اصوليان دليل شرعى را چنين تعريف كرده‌اند:

«منظور از دليل شرعى، هر چيزى است كه از جانب شارع (قانونگذار) صادر مى‌شود و بر حكم شرعى دلالت دارد. (دليل شرعى) مشتمل است بر قرآن كريم و سنت. سنت عبارت است از: قول، فعل و تقرير معصوم» (٧)

و:

«تقرير، يعنى سكوت در مقابل رفتار ديگران، به طورى كه سكوت حكايت از رضايت و قبول معصوم نمايد.» (٨)

همان طور كه گفته شد، دليل شرعى شامل قرآن و سنت است. ما بحث را اختصاص به بررسى سنت مى‌دهيم:

(٦)مفاهيم اساسى جامعه‌شناسى، ماكس وبر، ترجمه احكمد صدارتى، ص٤٠.
(٧)علم اصول سيد محمد باقر صدر، ترجمه نصراللّه‌ حكمت، ص ٥٩، تهران.
(٨)همان، ص ٦٠.