در اين قضيه، سابقه تنشهاى فكرى يك قرن اخير، گمانهاى ناروا را بر مى‌انگيزد و سبب مى‌شود تا هر نقد و تحليلى درباره انديشه دينى، بويژه انديشه فقهى به چشم بدبينى و توطئه آميز ديده شود و پنداشته شود كه در پس هر نقد و بررسى به ظاهر علمى، يك كسروى نهفته است و در آن سوى قضيه نيز منتقدان مشفقى وجود دارند كه متاسفانه از حساسيتهاى موجود در اين سوى، غفلت‌يا تغافل كرده و گاه لحن گزنده‌اى را به كار مى‌گيرند و اين پندار را تقويت مى‌كنند كه گويا انگيزه‌هاى ديگرى غير از انگيزه علمى در اين نقدها دخيلند. در يك نقد علمى و داورى عالمانه، راستى چه حاجت است به حماسه و رجز و دم از «دليرى و دلير پرورى» زدن و... اين گونه سخن گفتن به جز تحريك تعصبات صنفى و تيره كردن افق نقد و تحقيق چه سودى مى‌تواند داشته باشد؟

بحث درباره تعيين جايگاه فقه در انديشه دينى، نگاهى است كه از بيرون به فقه افكنده شده است. تا موقعيت فقه را در مجموعه انديشه دينى به خوبى شناسايى نكنيم، همواره انتظارمان از فقه و داورى‌مان درباره آن مخدوش و غير منفتح است. پيش از ورود به بحث لازم است براى رفع ابهام، توضيحى درباره مفهوم «انديشه دينى» كه در عنوان مقاله به كار رفته است، داده شود:

اصطلاح «انديشه دينى» يا «معرفت دينى» برخلاف شهرتى كه اخيراً پيدا كرده است، خالى از نوعى ابهام و اجمال نيست. در مقاولات علمى سالهاى اخير، بارهاى بار ديده شده است كه اصطلاح ياد شده به معناى يكسانى به كار گرفته نمى‌شود. گروهى آن را به معنى مجموعه دانشها و انديشه‌هايى مى‌دانند كه انسان درباره دين و تعاليم دينى خلق كرده است، در اين صورت مراد از انديشه دينى، همان علوم مربوط به دين است، مانند كلام، فقه، تفسير و... گروهى ديگر انديشه دينى را به معنى نفس حقايق و تعاليم دين دانسته‌اند، در اين صورت انديشه دينى عبارت است از تعاليم دين در مورد خدا،معاد،نبوت، شريعت و...