مستدل كردن آنها بر طبق معيارهاى قواى ادراكى و عقلانى بشر به وجود آمدند. علم كلام، فلسفه اسلامى و عرفان اركان اين معارف را تشكيل مى‌دهند. ازاين ميان علم كلام، اساساً دينى است و رسالتى غير از اثبات عقلانى بودن حقايق دينى ندارد. فلسفه اسلامى نيز اگر چه از دانشهايى است كه ضرورتاً دينى نيست، اماسيطره نيرومند فضاى تفكر دينى در قرون اوليه اسلامى ،اغلب مباحث آن را در خدمت عقايد دينى در آورد. اما عرفان، اگر چه دانشى عقلى و نظرى به سياق كلام و فلسفه نيست،ولى مدعى نوعى درك ودريافت‌شهودى از حقايق اعتقادى دين است كه بعدها به وسيله عارفان برجسته‌اى نظير محى الدين ابن عربى و پيروانش به استدلالهاى نظرى مجهز گرديد و سرانجام در مكتب فلسفى صدر المتالهين، عميقاً با فلسفه اسلامى پيوند داده شد.

٢. علم اخلاق و حكمت عملى:وظيفه علم اخلاق اسلامى، تبيين مبانى اخلاقى دين است، ولى اين علم به دلايلى كه از عهده اين نوشته خارج است، نمو چندانى در ميان معارف دينى پيدا نكرد و تحت الشعاع معارف ديگر قرار گرفت. اگر چه تعاليم اخلاقى و تربيتى، يكى از سه ركن اساسى دين است و حتى از آن به عنوان غايت بعثت نام برده شده است، ولى حوزه معرفتى اين بخش از دين گسترش نيافت. ركود علم اخلاق در ميان معارف اسلامى، خود مساله‌اى است كه پژوهشگران را به تحقيق فرا مى‌خواند.

٣. فقه و علوم وابسته به آن:اين رشته از معارف دينى متناظر با بخش شريعت از دين، شكل گرفت. استنباط احكام شريعت و تطبيق آنها بر نمونه‌ها و موقعيتهاى تازه، وظيفه اصلى اين سنخ از معرفت است. از آن جا كه مقصد نهايى اين نوشته، تعيين جايگاه فقه در ميان معارف دينى است، هر آنچه كه تاكنون گفته شد، تمهيد مقدماتى بود براى رسيدن به مقصد اصلى، از اين روى مربوط به فقه را با شرح بيشترى پى‌خواهيم گرفت.