فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٢٠ - مقايسه علم فقه و جامعه شناسى تفهّمى غلامرضا صديق اورعى

با توجه به تاكيد ويژه جامعه‌شناسى تفهّمى بر تفهم رفتار اجتماعى، درباره تفهم نيز توضيحاتى را از وبر نقل مى‌كنيم:

«رسالت جامعه‌شناسى ... همانا تفسير رفتار قابل فهم انسان است.» (٤)

«تفهم، يعنى درك معانى و تفسير يعنى بيان معناى ذهنى به صورت مفاهيم منظم.» (٥)

ماكس وبر، تفهم را بر دو نوع مى‌داند:

«تفهم بر دو نوع است: نخست تفهم تجربى و مستقيم معناى يك عمل مفروض(از جمله اداء يك لفظ). در اين مفهوم است كه وقتى قضيه ٢×٢=٤ را مى‌خوانيم يا مى‌شنويم، معنى آن را(مستقيماً) «فهم» مى‌كنيم. ما، در اين جا تفهم عقلانى و مستقيم يك انديشه را تجربه مى‌كنيم. به همين ترتيب، طغيان خشم در قالب اصوات، تعجب، حالات چهره و يا حركات غير عقلانى به فهم در مى‌آيد. اين امر همان تفهم تجربى و مستقيم واكنشهاى عاطفى و غير عقلانى است و در آن مقوله‌اى مى‌گنجد كه مشاهده عمل يك هيزم شكن يا كسى كه دستش را براى بستن در به طرف دستگيره دراز مى‌كند و يا تفنگش را به طرف جانورى قراول مى‌رود، بدان تعلق دارد. اين حالت، مشاهده تجربى و عقلانى رفتار است.

نوع دوم تفهم، غالباً، تفهم تبيينى نام دارد. ما قادريم انگيزه‌هاى كسى كه قضيه ٢×٢=٤ را به طور كتبى يا شفاهى بيان مى‌كند، دقيقاً، در زمان معين و تحت‌شرايط مشخصى، بفهميم. چنين تفهّمى ممكن است در اوضاع و احوالى حاصل شود كه فرد مورد مشاهده، به كارى از قبيل دفتردارى يا شرح و اثبات