تساهل از مادّه سهل و تسامح از ريشه سمح هر دو به معناى آسان گرفتن، [١] مدارا كردن و سهل گرفتن بر يكديگر است. [٢] مفهوم تسامح و تساهل، عامّ و گسترده است و از موارد آن، تحمّل مخالفان عقيدتى مانند اهل‌كتاب و كافران و مدارا كردن با آنان از روى اختيار و بدون دست كشيدن از عقايد و اصول خويش، [٣] و همين معنا مورد نظر است. موارد ديگر تسامح و تساهل مانند سهولت در دين، گذشت، ملايمت، نيكى به ديگران، حسن برخورد، به ترتيب در مدخلهاى آسانى، عفو، مدارا، احسان، ادب و حسن خلق بررسى شده است. واژگان مورد استفاده در اين مدخل، «جدال احسن»، «محاجّه»، «عفو» و مفاد برخى جملات است.

تساهل و تسامح با اهل‌كتاب‌

١) تسامح و تساهل در شنيدن سخنان مخالفان و دادن جوابهاى مناسب، با رعايت بهترين شيوه بحث:

قُل ياهل الكِتبِ تعالوا الى‌ كلِمةٍ سواءٍ بيننا وبينكُم الَّا نعبُد الَّا اللَّه ولا نُشرِك بِهِ شيًا ولا يتَّخِذ بعضُنا بعضًا اربابًا مِن دونِ اللَّهِ فان تولَّوا فقولوا اشهدوا بِانّا مُسلِمون‌* ياهل الكِتبِ لِم تُحاجّون فى ابرهيم وما انزِلتِ التَّورةُ والانجيلُ الّا مِن بعدِهِ افلا تعقِلون‌* هانتُم هؤُلاءِ حججتُم فيما لكُم بِهِ عِلمٌ فلِم تُحاجّون فيما لَيسَ لكُم بِهِ عِلمٌ واللَّهُ يعلمُ وانتُم لا تعلمون.

آل‌عمران (٣) ٦٤- ٦٦

ولا تُجدِلوا اهلَ الكِتبِ الّا بِالَّتى هِىَ احسَنُ ....

عنكبوت (٢٩) ٤٦

٢) تسامح و تساهل پيامبر (ص) با اهل‌كتاب، با افشا نكردن برخى از حقايق كتمان شده از جانب آنان:

ياهل الكِتبِ قد جاءكُم رسولُنا يُبيّنُ لكُم كثيرًا مِمّا كُنتُم تُخفون مِن الكِتبِ ويعفوا عن كثيرٍ ....

مائده (٥) ١٥

٣) تسامح و تساهل مسلمانان با اهل‌كتاب، به‌رغم حسدورزى آنان قبل از دستور جهاد:

ودَّ كثيرٌ مِن اهلِ الكِتبِ لو يرُدُّونكُم مِن بعدِ ايمنِكُم كُفّارًا حسدًا مِن عِندِ انفُسِهِم مِن بعدِ ما تبيَّن لهُمُ الحقُّ فاعفوا واصفحوا حتّى‌ يأتِى اللَّهُ بِامرِهِ ....

بقره (٢) ١٠٩

٤) مسلمانان در عين تسامح و تساهل با اهل‌كتاب، موظّف به اعلام تسليم خود در برابر خدا:

آل‌عمران (٣) ٦٤

تساهل و تسامح با دشمنان‌

٥) لزوم تسامح و تساهل و برخورد شايسته در برابر كافران و دشمنان دين، هنگام دعوت آنان به سوى خدا:

ومَن احسَنُ قَولًا مِمَّن دَعا الَى اللَّهِ ...

[١] لسان‌العرب، ج ٦، ص ٣٥٥، «سمح»؛ ص ٤١٢، «سهل».

[٢] فرهنگ فارسى، ج ١، ص ١٠٧٨، «تسامح» و «تساهل».

[٣] فرهنگ علوم سياسى، ص ٤٢٩؛ دانشنامه قرآن، ج ١، ص ٦١٥، «تساهل».