برشم انديشه دينى ٢٢٢ آيا مرتكبان گناه كبيره در دوزخ جاودانند؟ ..... ص : ٢٢١ رديم، در مجازات اخروى نمى‌توان يافت. دومين دسته عبارتند از كيفرهايى كه رابطه علّى و معلولى با جرم دارند؛ يعنى كيفر، معلول و نتيجه طبيعى جرم است. اين كيفرها را «مكافات عمل» يا «اثر وضعى گناه» مى‌نامند. بسيارى از گناهان اثرات وضعى ناگوارى در همين جهان براى شخص گناهكار در پى مى‌آورند؛ مانند اثرات تخريب كننده شراب بر روح و جسم آدمى. چنين پى‌آمدهايى معلول گناهند و كيفر قانونى نيستند تا تناسب ميان جرم و مجازات در آن رعايت شود؛ مثلًا اگر كسى سمى كشنده بنوشد، خواهد مرد و اين معلول كردار همان شخص است. سومين دسته، عبارتند از مجازات‌هاى اخروى كه در آنها رابطه تكوينى نيرومندتر و استوارترى ميان مجازات‌ها و گناهان برقرار است. مجازات اخروى نه مانند دسته اوّل قراردادى‌اند، و نه همچون دسته دوم از رابطه علّى و معلولى برخوردارند، بلكه از آن بالاتر و داراى رابطه «عينيّت» و «اتحاد» هستند. آنچه در آخرت به عنوان پاداش يا كيفر به نيكوكاران و بدكاران مى‌رسد، تجسّم خود عمل آنان است؛ چنان كه قرآن كريم مى‌فرمايد: «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ انَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ امَداً بَعيداً» (آل عمران/ ٣٠) روزى كه هر كس، آنچه را از كار نيك انجام داده است، حاضر مى‌بيند، و آرزو مى‌كند ميان او و آنچه از اعمال بد انجام داده است، فاصله زمانى بلندى باشد. در آيه‌اى ديگر، خوردن مال يتيم را، عين خوردن آتش مى‌داند، «١» امّا چون انسان در اين دنيا است، دردش را ادراك نمى‌كند و با رفتن به جهان آخرت و برطرف شدن حجاب‌ها، مى‌بيند كه آتش گرفته است و درد و رنجش را مى‌چشد. بنابراين، مجازات آخرت تجسّم عمل است و نعيم و عذاب در آن جا عين اعمال نيك و بد دنيايى است كه وقتى پرده كنار رود، تجسّم و تمثّل مى‌يابند. از آنچه گذشت درمى‌يابيم كه كردار آدمى را دو صورت است: يكى صورت مُلكى كه‌